جمع آمدن اهل آفت هر صباح بر در صومعۀ عیسی | شرح و تفسیر

جمع آمدن اهل آفت هر صباح بر در صومعۀ عیسی | شرح و تفسیر در مرکز تخصصی شعر و عرفان دیدارجان

جمع آمدن اهل آفت هر صباح بر در صومعۀ عیسی | شرح و تفسیر

شاعر : مولانا جلال الدین محمد بلخی

کتاب : مثنوی معنوی

قالب شعر : مثنوی

آدرس شعر : مثنوی معنوی مولوی دفتر سوم ابیات ۲۹۸ تا ۳۶۳

نام حکایت : فریفتن روستایی شهری را و به دعوت خواندن او

بخش : ۳ از ۱۱ ( جمع آمدن اهل آفت هر صباح بر در صومعۀ عیسی )

مثنوی معنوی مولوی

خلاصه حکایت فریفتن روستایی شهری را و به دعوت خواندن او

 

در روزگاران پیشین ، شهر نشینی توانگر با یک روستایی طمعکار آشنا شده بود . هر گاه روستایی به شهر می آمد یکسر سراغِ خانۀ او را می گرفت و هفته ها و ماه ها مهمانِ او می شد . بالاخره روزی آن روستایی به شهری می گوید : ای سَرورِ من ، آقای من ، چرا برای گردش و تفریح به روستای ما تشریف نمی آوری ؟ تو را به خدا برای یکبار هم که شده ، دستِ اهل و عیالت را بگیر و سری به روستای ما بزن که یقیناََ به شما خوش خواهد گذشت . آن شهری نیز برای ردّ درخواست او عذرها می آورد و بهانه ها می تراشید و …

متن کامل « حکایت فریفتن روستایی شهری را و به دعوت خواندن او » را در مرکز تخصصی شعر و عرفان مطالعه نمایید .

متن کامل اشعار جمع آمدن اهل آفت هر صباح بر در صومعۀ عیسی

ابیات ۲۹۸ الی ۳۶۳

۲۹۸) صومعۀ عیساست خوانِ اهلِ دل / هان و هان ، ای مبتلا این دَر مَهِل

۲۹۹) جمع گشتندی ز هر اطراف خلق / از ضریر و لنگ و شلّ و اهلِ دلق

۳۰۰) بر دَرِ آن صومعۀ عیسی صَباح / تا به دَم ، اوشان رهانَد از جُناح

۳۰۱) او چو فارغ گشتی از اورادِ خویش / چاشتگه بیرون شدی آن خوب کیش

۳۰۲) جَوق جَوقی مبتلا دیدی نزار / شِسته بر دَر ، در امید و انتظار

۳۰۳) گفتی : ای اصحابِ آفت از خدا / حاجتِ این جملگانتان شد روا

۳۰۴) هین روان گردید بی رنج و عَنا / سویِ غفّاریّ و اِکرامِ خدا

۳۰۵) جُملگان چون اُشترانِ بسته پای / که گُشایی زانویِ ایشان به رای

۳۰۶) خوش دوان و شادمانه سویِ خان / از دعای او شدندی پا دوان

۳۰۷) آزمودی تو بسی آفاتِ خویش / یافتی صحّت از این شاهانِ کیش

۳۰۸) چند آن لنگیِّ تو رَهوار شد / چند جانت بی غم و آزار شد

۳۰۹) ای مُغَفّل رشته ای بر پای بند / تا ز خود هم گُم نگردی ای لَوَند

۳۱۰) ناسپاسیّ و ، فراموشیّ تو / یاد نآورد آن عسل نوشیّ تو

۳۱۱) لاجَرَم آن راه ، بر تو بسته شد / چون دلِ اهلِ دل ، از تو خسته شد

۳۱۲) زودشان دریاب و استغفار کُن / همچو ابری ، گریه هایِ زار کُن

۳۱۳) تا گُلِستانشان سویِ تو بشکُفَد / میوه های پخته بر خود واکفَد

۳۱۴) هم بر آن دَر گَرد ، کم از سگ مباش / با سگِ گهف ار شدستی خواجه تاش

۳۱۵) چون سگان هم مر سگان را ناصِحَند / که دل اندر خانۀ اوّل ببند

۳۱۶) آن دَرِ اوّل که خوردی استخوان / سخت گیر و حق گزار ، آن را مَمان

۳۱۷) می گزندش کز ادب آنجا رود / وز مقامِ اوّلین مُفلِح شود

۳۱۸) می گزندش کِای سگِ طاغی برو / با وَلیّ نعمتت یاغی مشو

۳۱۹) بر همان دَر ، همچو حلقه بسته باش / پاسبان و ، چابک و ، برجَسته باش

۳۲۰) صورتِ نقضِ وفایِ ما مَباش / بی وفایی را مکُن بیهوده فاش

۳۲۱) مر سگان را چون وفا آمد شعار / رَو ، سگان را ننگ و بدنامی میار

۳۲۲) بی وفایی چون سگان را عار بود / بی وفایی چون روا داری نمود ؟

۳۲۳) حق تعالی ، فخر آورد از وفا / گفت : مَن اوفی بِعَهدِِ غَیرِنا ؟

۳۲۴) بی وفایی دان ، وفا با رَدِ حق / بر حقوقِ حق ندارد کس سَبَق

۳۲۵) حقِ مادر بعد از آن شد ، کآن کریم / کرد او را از جَنینِ تو غریم

۳۲۶) صورتی کردت درونِ جسمِ او / داد در حملش وَرا آرام و خو

۳۲۷) همچو جزوِ مُتّصل دید او تو را / متّصل را کرد تدبیرش جدا

۳۲۸) حق ، هزاران صنعت و فن ساخته است / تا که مادر بر تو مِهر انداخته است

۳۲۹) پس حقِ حق ، سابق از مادر بُوَد / هر که آن حق را نداند ، خَر بُوَد

۳۳۰) آنکه مادر آفرید و ضَرع و شیر / با پدر کردش قرین آن خود مگیر

۳۳۱) ای خداوند ، ای قدیم احسانِ تو / آنکه دانم ، و آنکه نَی ، هم آنِ تو

۳۳۲) تو بفرمودی که حق را یاد کُن / ز آنکه حقِ من نمی گردد کُهُن

۳۳۳) یاد کن لطفی که کردم آن صُبوح / با شما از حفظ در کشتیِ نوح

۳۳۴) پیله بابایانتان را آن زمان / دادم از طوفان و ، از موجش امان

۳۳۵) آبِ آتش خو ، زمین بگرفته بود / موجِ او ، مر اوجِ کُه را می ربود

۳۳۶) حفظ کردم من ، نکردم رَدِّتان / در وجودِ جَدِّ جَدِّ جَدِّتان

۳۳۷) چون شدی سَر ، پُشتِ پایت چون زَنم ؟ / کارگاهِ خویش ، ضایع چون کنم ؟

۳۳۸) چون فدایِ بی وفایان می شوی / از گُمانِ بَد ، بدان سو می روی ؟

۳۳۹) من ز سهو و ، بی وفایی ها بَری / سویِ من آیی ، گُمانِ بَد بَری ؟

۳۴۰) این گُمانِ بَد بَر آنجا بَر ، که تو / می شوی در پیشِ همچون خود ، دو تُو

۳۴۱) بس گرفتی یار و ، همراهانِ زَفت / گر تو را پُرسم که کُو ؟ گویی که : رفت

۳۴۲) یارِ نیکت رفت بر چرخِ بَرین / یارِ فِسقت رفت در قعرِ زمین

۳۴۳) تو بماندی در میانه آنچنان / بی مدد ، چون آتشی از کاروان

۳۴۴) دامنِ او گیر ، ای یارِ دلیر / کو مُنزّه باشد از بالا و زیر

۳۴۵) نی چو عیسی سویِ گردون بَر شود / نی چو قارون در زمین اندر رود

۳۴۶) با تو باشد در مکان و ، بی مکان / چون بمانی از سَرا و ، از دکان

۳۴۷) او برآرد از کدورت ها صفا / مر جفاهایِ تو را گیرد وفا

۳۴۸) چون جفا آری ، فرستد گوشمال / تا ز نقصان وا روی سویِ کمال

۳۴۹) چون تو وِردی ترک کردی در روش / بر تو قَبضی آید از رنج و تبش

۳۵۰) آن ادب کردن بُوَد ، یعنی : مَکُن / هیچ تحویلی از آن عهدِ کُهُن

۳۵۱) پیش از آن کین قَبض ، زنجیری شود / این که دل گیریست ، پاگیری شود

۳۵۲) رنج معقولت شود محسوس و فاش / تا نگیری این اشارت را به لاش

۳۵۳) در معاصی قبض ها دلگیر شد / قبض ها بعد از اَجَل زنجیر شد

۳۵۴) نُعطِ مَن اَعرَض هُنا عَن ذِکرِنا / عیشَهََ ضَنکاََ و نَجزی بِالعَمی

۳۵۵) دزد چون مالِ کسان را می بَرد / قبض و دلتنگی دلش را می خَلَد

۳۵۶) او همی گوید : عجب این قبض چیست ؟ / قبضِ آن مظلوم کز شَرّت گریست

۳۵۷) چون بدین قبض ، التفاتی کم کُند / بادِ اِصرار ، آتشش را دَم کُند

۳۵۸) قبضِ دل ، قبضِ عَوان شد لاجرم / گشت محسوس آن معانی ، زَد عَلم

۳۵۹) غصّه ها زندان شده ست و چارمیخ / غصّه بیخ است و ، بروید شاخ بیخ

۳۶۰) بیخ پنهان بود ، هم شد آشکار / قبض و بسطِ اندرون ، بیخی شمار

۳۶۱) چونکه بیخِ بَد بُوَد ، زودش بزن / تا نروید زشت خاری در چمن

۳۶۲) قبض دیدی ، چارۀ آن قبض کُن / ز آنکه سَرها جمله می روید زِ بُن

۳۶۳) بسط دیدی ، بسطِ خود را آب دِه / چون برآید میوه ، با اصحاب دِه

شرح و تفسیر جمع آمدن اهل آفت هر صباح بر در صومعۀ عیسی

صومعۀ عیساست خوانِ اهلِ دل / هان و هان ، ای مبتلا این دَر مَهِل


پرستشگاه حضرت عیسی (ع) ، سفرۀ صاحبدلان است . ای گرفتار بلا ، بهوش باش و بهوش باش که این آستانه را ترک نکنی . [ این حکایت که هر بامدا ، حاجتمندان و بیماران به صومعۀ حضرت عیسی (ع) روی می آوردند و از او التماس دعا می کردند و آن حضرت ایشان را شفا می بخشید . بدین صورت در منبعی و مأخذی مشاهده نشد . لیکن اصلِ این حکایت که دالِ بر شفابخشی حضرت عیسی (ع) است مورد تأکیدِ منابع اسلامی و مسیحی است . از آن جمله در انجیل متی ، باب ۱۵ ، آیه ۳۰ و ۳۱ آمده است که کوران و لنگان و بیماران به دستِ آن حضرت شفا می یافتند . ]

جمع گشتندی ز هر اطراف خلق / از ضریر و لنگ و شلّ و اهلِ دلق


مردم از کور و لنگ و افلیج و ژنده پوش از هر طرف در آن صومعه گِرد می آمدند . [ ضریر = نابینا ]

بر دَرِ آن صومعۀ عیسی صَباح / تا به دَم ، اوشان رهانَد از جُناح


این حاجتمندان ، هر بامداد به پرستشگاهِ حضرت عیسی (ع) می آمدند تا آن حضرت ، ایشان را با نَفَسِ گرمِ خویش از گناه و یا امراضِ مختلف نجات دهد . [ جُناح = لفظاََ به معنی گناه و بِزه است . با این تقدیر ، آنان می خواستند که از آن حضرت ، راهِ وصول به هدایت را بیاموزند . ولی سیاقِ ابیات حاکی از این است که آنان از او می خواستند که از امراضِ گوناگون نجات یابند . برخی از شارحان جُناح را جَناح ( = بال )  فرض کرده و نیز کلمه «از» را تعلیلی گرفته اند و چنین معنی کرده اند . به علتِ اینکه حضرت عیسی (ع) به ایشان بال و پَرِ سلامتی بخشید از قیدِ امراض نجات یافتند ( شرح اسرار ، ص ۱۹۲ ) ]

او چو فارغ گشتی از اورادِ خویش / چاشتگه بیرون شدی آن خوب کیش


آن پیامبرِ نیک آیین همینکه از نیایش فارغ می شد ، در آغازِ بامداد از صومعۀ خود بیرون می آمد . [ چاشتگه = وقتِ چاشت ، بامداد / چاشت = یک قسمت از چهار قسمت روز را گویند ]

جَوق جَوقی مبتلا دیدی نزار / شِسته بر دَر ، در امید و انتظار


دسته دسته از بیماران و مبتلایانِ رنجور و لاغر را می دید که کنار صومعۀ او به امیدِ شفا یافتن به انتظار نشسته اند . [ جَوق = جمع ، دسته ، گروه / شِسته = مخفف نشسته ]

گفتی : ای اصحابِ آفت از خدا / حاجتِ این جملگانتان شد روا


عیسی (ع) به آنان می گفت : ای آفت زدگان ، حاجتِ همۀ شما از لطفِ حق تعالی برآورده شد . یعنی همۀ شما به شفا رسیدید .

هین روان گردید بی رنج و عَنا / سویِ غفّاریّ و اِکرامِ خدا


ای آفت زدگان ، بهوش باشید و بی هیچ رنج و مشقتی به سوی بارگاه آمرزش و بزرگواری حق تعالی روان شوید . [ تا نیاز شما برآورده شود ]

جُملگان چون اُشترانِ بسته پای / که گُشایی زانویِ ایشان به رای


همۀ آن آفت زدگان مانندِ شترانِ پای بسته بودند که تو با اراده و تدبیر خود بند از پای آنان گشودی .

خوش دوان و شادمانه سویِ خان / از دعای او شدندی پا دوا


بر اثرِ دعای حضرت عیسی (ع) ، آن بیماران ، با شادی و خوشحالی به سوی خانه و کاشانۀ خود می دویدند .

آزمودی تو بسی آفاتِ خویش / یافتی صحّت از این شاهانِ کیش


تو نیز ای بی وفا ، تا به حال چندین بار این موضوع را امتحان کرده ای . بر اثرِ نَفَسِ گرمِ امیرانِ دین و ایمان (اولیاء الله) از گرفتاری های فراوانِ خود رهیده ای .

چند آن لنگیِّ تو رَهوار شد / چند جانت بی غم و آزار شد


تا به حال چند مرتبه ، لنگی و بیچارگی تو بر طرف شده و تو از بندِ اندوه و آزار رهیده ای .

ای مُغَفّل رشته ای بر پای بند / تا ز خود هم گُم نگردی ای لَوَند


ای کودن ، ای شهوت پرستِ عشوه گر ، تو نیز ریسمانی بر پای خود ببند تا خود را گم نکنی . [ شاید اشاره باشد به ماجرای هَنبقۀ احمق ، او ریسمان و یا نشانی بر پا و یا عضوی از اعضای بدنش می بست تا هر بار که خود را گم کرد بدان وسیله خود را بیابد ( شرح کبیر انقروی ، جزو اوّل ، دفتر سوم ، ص ۱۳۹ ) / مُعقّل = کودن ، سبک مغز / لَوَند = شهوت پرست و عشوه گر ( سرّ نی ، ج ۱ ، ص ۲۲۱ ) ]

ناسپاسیّ و ، فراموشیّ تو / یاد نآورد آن عسل نوشیّ تو


ای غفلت زده ، ناسپاسی و فراموشی تو نسبت به نعمت ها و الطاف اولیاء الله ، نوشیدن عسل را به یادِ تو نیاورد . [ عسل نوشی = منظور همان احسان و اِنعامی است که اولیاء الله در حقِ تو کرده اند ]

لاجَرَم آن راه ، بر تو بسته شد / چون دلِ اهلِ دل ، از تو خسته شد


ناگزیر ، راهِ احسان و الطافِ صاحبدلان به روی تو بسته شد زیرا که تو با ناسپاسیِ خود دلِ آنان را زخمین کرده ای .

زودشان دریاب و استغفار کُن / همچو ابری ، گریه هایِ زار کُن


شتاب کن و آنان را هر چه سریعتر پیدا کن و در حضورشان آمرزش بخواه . و همچون ابر ، زار زار گریه کن و اشک بریز .

تا گُلِستانشان سویِ تو بشکُفَد / میوه های پخته بر خود واکفَد


تا بر اثرِ این گریه ها ، قلبِ آنان به سویِ تو باز شود و میوه های معانی و اسرار ربّانی آنها از شدّتِ پختگی و رسیدگی از هم شکافته شود . [ و تو را از حلاوتِ آن معانی بهره مند سازند / واکفد = شکافته گردد / کفیدن = شکافتن ]

هم بر آن دَر گَرد ، کم از سگ مباش / با سگِ گهف ار شدستی خواجه تاش


اگر همخو و هم سرشتِ سگِ اصحابِ کهف هستی یعنی اگر واقعاََ وفاداری ، در اطرافِ درگاه صاحبدلان بگرد و از سگ کمتر مباش . [ خواجه تاش = همشهری ، دو نفر که اهلِ یک شهر باشند . در این بیت منظور همخو شدن با سگ در وفاداری است ]

چون سگان هم مر سگان را ناصِحَند / که دل اندر خانۀ اوّل ببند


زیرا سگ ها نیز یکدیگر را اندرز می دهند و با زبان حال می گویند : برو نسبت به خانۀ اوّل خود وفادار باش . [ سگان اینگونه عادت دارند که وقتی سگی غریبه به محلّۀ آنان درآید به او حمله می کنند و او را می رمانند . در واقع به او می گویند : برو به محلّۀ خود وفادار باش . ]

آن دَرِ اوّل که خوردی استخوان / سخت گیر و حق گزار ، آن را مَمان


به آن سگِ غریبه می گویند ، برو مقیمِ همان درگاهی شو که استخوان از آنجا خورده ای . حرمتِ آن درگاه را سفت و سخت نگه دار و حق شناسی کن و هرگز آنجا را ترک مکن . [ آن را ممان = آنجا را ترک مکن ]

می گزندش کز ادب آنجا رود / وز مقامِ اوّلین مُفلِح شود


سگان محلّه ، آن سگِ غریبه را گاز می گیرند تا شرطِ ادب را نگه دارد و به همان جای اوّل باز گردد و رستگار شود . [ مُفلح = رستگار ]

می گزندش کِای سگِ طاغی برو / با وَلیّ نعمتت یاغی مشو


سگان محلّه ، آن سگِ غریبه را گاز می گیرند و با زبان حال به او می گویند : ای سگِ سرکش و یاغی برو و با ولی نعمتِ خود سرکشی مکن .

بر همان دَر ، همچو حلقه بسته باش / پاسبان و ، چابک و ، برجَسته باش


برو و مانند حلقه به آن در پیوسته و وابسته باش و نگهبان و چابک و نمونه باش .

صورتِ نقضِ وفایِ ما مَباش / بی وفایی را مکُن بیهوده فاش


کاری مکن که صفتِ وفاداری ما سگ ها را نقض کنی و بی وفایی را بیهوده اشاعه مده .

مر سگان را چون وفا آمد شعار / رَو ، سگان را ننگ و بدنامی میار


بی گمان ، وفاداری شعار سگان است . ای سرکش برو و مایه ننگ و بدنامی سگ ها مشو . [ چون ما سگ ها نزدِ بنی آدم به خاطر وفاداری ، آبرو داریم . پس آبرو و اعتبار ما را نبر . ]

بی وفایی چون سگان را عار بود / بی وفایی چون روا داری نمود ؟


در جایی که بی وفایی مایه ننگ و بدنامی سگان است . تو چگونه جایز می دانی که از خود بی وفایی نشان دهی .

حق تعالی ، فخر آورد از وفا / گفت : مَن اوفی بِعَهدِِ غَیرِنا ؟


حضرت حق تعالی ، نسبت به خوی وفاداری ، فخر و مباهات کرده و فرموده است : چه کسی به جُز ما ، در عهد و پیمان وفادارتر است . [ اشاره است به قسمتی از آیه ۱۱۱ سورۀ توبه « … و کیست وفادارتر از خدا به عهد و پیمان خویش ؟ بدین خرید و فروخت خود شادمانی کنید و آن رستگاری سترگی است »

بی وفایی دان ، وفا با رَدِ حق / بر حقوقِ حق ندارد کس سَبَق


وفاداری با مردودانِ حضرتِ حق را باید واقعاََ بی وفایی بحساب آوری . زیرا هیچ کس بر حقوقِ حضرتِ حق ، پیشی نمی گیرد . [ رَدِ حق = آنکه از نظرِ حق تعالی مردود است ( شرح مثنوی ولی محمد اکبرآبادی ، دفتر سوم ، ص ۱۳ )

حقِ مادر بعد از آن شد ، کآن کریم / کرد او را از جَنین تو غریم


بعد از حقوقِ خدا ، واجب است که حقوقِ مادر رعایت شود ، زیرا خداوندِ بخشنده از زمانی که تو جَنین بودی او را وام خواهِ تو کرده یعنی نسبت به تو دارای حق است . [ غَریم = وام دار ، وام خواه ، این کلمه از اضداد است . در اینجا معنی دوم مراد است ]

صورتی کردت درونِ جسمِ او / داد در حملش وَرا آرام و خو


حق تعالی تو را در زهدانِ مادرت ، شکل و صورت بخشید و برای حمل و بارداری تو به وی آرامش و خویِ مادری داد . [ اشاره است به آیه ۶ سورۀ آلِ عمران « اوست کسی که صورت بخشد شما را در زهدان مادران هرگونه که بخواهد . جز او معبودی نیست و اوست ارجمند فرزانه » ]

همچو جزوِ مُتّصل دید او تو را / متّصل را کرد تدبیرش جدا


مادر ، تو را جزیی پیوند یافته با وجودِ خودش می دانست . ولی تدبیر حق تعالی اقتضاء کرد که تو را از وجودِ مادرت جدا کند . [ بنابراین وقتی دورانِ زایمان می رسد و مادر ، فرزندِ خود را طبق مشیّتِ خدا به دنیا می آورد . دلیل بر این است که حقوقِ حق تعالی مقدّمِ بر اوست . ]

حق ، هزاران صنعت و فن ساخته است / تا که مادر بر تو مِهر انداخته است


حق تعالی هزاران کار و هنر بکار بسته تا مادرت نسبت به تو مهربانی ورزد .

پس حقِ حق ، سابق از مادر بُوَد / هر که آن حق را نداند ، خَر بُوَد


بنابراین نتیجه می گیریم که حقوقِ خداوند از هر لحاظ بر حقوقِ مادر مقدّم است . هر کس آن حقوق را نشناسد ، حتماََ یک خر است .

آنکه مادر آفرید و ضَرع و شیر / با پدر کردش قرین آن خود مگیر


آن کسی که مادر و پِستان و شیر را خلق کرد و او را با پدر همسر و قرین ساخت ، خداوند است و سبب این قرین شدن را به خود نسبت مده . [ بیت فوق نیز دلیل دیگری است بر تقدّمِ حقوقِ خدا بر حقوقِ مادر . جمله «آنِ خود مگیر» مبهم است . برخی نوشته اند یعنی اینها مهم نیست ( شرح مثنوی شریف ، دفتر سوم ، ص ۷۹ و مثنوی استعلامی ، ج ۳ ، ص ۲۳۸ ) . اکبرآبادی می گوید : قرین شدن مادر را با پدر از خود مدان که به مقتضای شهوت قرین وی شده . بلکه حق ، او را به جهتِ آفریدن تو با پدرت قرین کرده است ( شرح مثنوی ولی محمد اکبرآبادی ، دفتر سوم ، ص ۱۳ ) . بنابراین مولانا ، حقوقِ الهی را بر همۀ روابط و پیوندها ارجحیّت می دهد . ]

ای خداوند ، ای قدیم احسانِ تو / آنکه دانم ، و آنکه نَی ، هم آنِ تو


ای خداوند ، ای که احسان قدیم داری . چه نعمت هایی که می شناسم و چه نعمت هایی که نمی شناسم جملگی از آنِ توست . [ ملا هادی سبزواری گوید : مراد از احسان ، وجود ظهوری و فیضِ مقدّسِ اوست که در مجرّد ، مجرّد و در جسمانی ، جسمانی و در روحانی ، روحانی و در معانی ، معانی ، و بذاته منزّه است از تعیّنات . ( شرح اسرار ، ص ۱۹۳ ) ]

تو بفرمودی که حق را یاد کُن / ز آنکه حقِ من نمی گردد کُهُن


تو خود فرمودی که خدا را یاد کن ، زیرا حقِ من و حکم و فرمانِ من کهنه و فانی نمی شود .

یاد کن لطفی که کردم آن صُبوح / با شما از حفظ در کشتیِ نوح


ای آدمیزادگان ، بخصوص آن لطفی که در کشتی نوح (ع) در آن سحرگاهان با شما کردم یاد کنید . زیرا با کشتی نوح (ع) ، نیاکان و اجدادِ شما را حفظ کردم . [ صبوح = پگاه ، بامداد ، شرابی که در بامداد خورند ]

پیله بابایانتان را آن زمان / دادم از طوفان و ، از موجش امان


من اجداد شما را در آن روزگار بوسیله کِشتی نوح (ع) از طوفان و امواجِ دریا حفظ کردم . [ به آیات ۳۷ به بعد سورۀ هود رجوع شود ]

آبِ آتش خو ، زمین بگرفته بود / موجِ او ، مر اوجِ کُه را می ربود


آبِ پُر خَشم و خروش ، همۀ زمین را فرا گرفته بود و امواجِ آب ، حتی به ستیغِ کوه ها نیز می رسید . [ آبِ آتش خو = شاید اشاره به خروش آب داشته است زیرا معمولا خشم و خروش را به آتش تشبیه می کنند و این تعبیر شاید نوعی اشاره به آیه ۴۰ سورۀ هود و آیه ۲۷ سورۀ مومنون باشد که مقدمۀ طوفانِ نوح (ع) را فَوَران آب از تنور دانسته است . طبرسی در تفسیر فارَالتّنّور ( = آب از تنور زهید ) وجوهی نقل می کند و ضمن آن وجوه ، آن را کنایه از شدت یافتن خشم الهی گرفته است ( مجمع البیان ، ج ۵ ، ص ۱۶۳ ) ]

حفظ کردم من ، نکردم رَدِّتان / در وجودِ جَدِّ جَدِّ جَدِّتان


ای آدمیزادگان ، من شما را در وجودِ اجدادِ پیشینتان حفظ کردم و شما را از درگاهِ رحمتم مردود نساختم .

چون شدی سَر ، پُشتِ پایت چون زَنم ؟ / کارگاهِ خویش ، ضایع چون کنم ؟


وقتی که تو ای انسان ، سردارِ این جهان شدی . چگونه به تو پشتِ پا بزنم ؟ یعنی چگونه تو را از خود دور کنم و چگونه کارگاهِ آفرینش خویش را تباه کنم ؟ [ اکبرآبادی در توضیح « چون شدی سَر » می گوید : نسبت انسان به عالَم ، نسبت سَر است به بدن . چنانکه بدن با بُریدنِ سَر فانی شود و همچنین عالَم به فنای انسان ، معدوم می گردد . ( شرح مثنوی ولی محمد اکبرآبادی ، دفتر سوم ، ص ۱۵ ) . ابن عربی گوید : « آفرینش جهان با خلقت انسان کامل به کمال رسید» ( فصوص الحکم ، ج ۱ ، ص۶۹ ) بنابراین انسان ، سرآمد و سرگُلِ جهان و اشرف موجودات است ]

چون فدایِ بی وفایان می شوی / از گُمانِ بَد ، بدان سو می روی ؟


ای آدمیزاد ، چرا خود را فدای بی وفایان می کنی و بر اثرِ بَد گمان شدن به من ، به سوی آنان می گرایی ؟

من ز سهو و ، بی وفایی ها بَری / سویِ من آیی ، گُمانِ بَد بَری ؟


من (حق تعالی) از هر گونه خطا و بی وفایی مبرّا هستم . آیا تو وقتی که به طرفِ من می آیی نسبت به من بَد گمانی داری ؟ حال آنکه باید به خدا نیک گمان باشی .

این گُمانِ بَد بَر آنجا بَر ، که تو / می شوی در پیشِ همچون خود ، دو تُو


این گمانِ بَد را به جایی ببر که در برابرِ بشری مانند خودت چنان تعظیم می کنی که آدم خیال می کند که به رکوع رفته ای . ( دو تُو = دو تا ) [ بنابراین نسبت به حق تعالی خوش بین باش ولی نسبت به عهد و پیمانِ انسان ها ، محتاط و بَدبین . زیرا نمی شود به عهد و پیمان آنها اعتماد کرد . ای بسا با مشاهدۀ کمترین سود و زیانی پیمان خود را نقض کنند . ]

بس گرفتی یار و ، همراهانِ زَفت / گر تو را پُرسم که کُو ؟ گویی که : رفت


تو تا به حال دوستان و رفیقانِ بسیاری برگزیده ای که جملگی افرادی به ظاهر متشخّص و بزرگ بوده اند . اگر از تو سؤال کنم که : آن دوستان و رفیقان کجا هستند ؟ می گویی : رهسپارِ دیارِ عدم شده اند . و یا از تو بُریده و پِی کارِ خود رفته اند . [ زَفت = در اینجا بظاهر بزرگ و مهم ]

یارِ نیکت رفت بر چرخِ بَرین / یارِ فِسقت رفت در قعرِ زمین


رفیقِ نیک سیرتِ تو به جهانِ برین و عالَمِ علّیین پر گشوده و رفیقِ بَد سیرتِ تو در ژرفنایِ زمین جای گرفته است . چون هر کسی به اصلِ خود می پیوندد .

تو بماندی در میانه آنچنان / بی مدد ، چون آتشی از کاروان


تو در این میان چنان بی یار و یاور مانده ای که گویی آتشی باقی مانده از یک کاروانی . [ و مسلماََ این آتش به زودی خاموش می شود . پس به یارانِ آفل دل مبند . ]

دامنِ او گیر ، ای یارِ دلیر / کو مُنزّه باشد از بالا و زیر


پس ای دوستی که نسبت به حق ، دلیر و گستاخ شده ای . تا به دیارِ عدم نشتافته ای ، دامنِ لطف و عنایت او را بگیر که او از بالا و پایین یعنی از مکان مبرّاست .

نی چو عیسی سویِ گردون بَر شود / نی چو قارون در زمین اندر رود


حق تعالی نه مانند حضرت عیسی (ع) به سوی آسمان صعود می کند و نه مانند قارون به ژرفنای زمین می رود . [ توضیح عروج عیسی در شرح بیت ۶۴۹ دفتر اوّل و شرح بیت ۲۷۸۹ دفتر اوّل آمده است ]

]

با تو باشد در مکان و ، بی مکان / چون بمانی از سَرا و ، از دکان


اگر تو از خانه و دکانِ خود جدا شوی ، حق تعالی به اقتضای مقامِ معیّت ، در مکان و لامکان همراهِ توست . [ سرا و دکان = کنایه از عالَمِ مکان است . بنابراین آدمی چه در جهانِ ماده و چه در جهانِ معنا باشد ، خدا همراه اوست / مقام معیّت = شرح بیت ۱۴۶۴ دفتر اوّل ]

او برآرد از کدورت ها صفا / مر جفاهایِ تو را گیرد وفا


حق تعالی ، تیرگی های اعمالِ زشت را به صفای اعمالِ صالح مبدّل می کند و ستمکاری های تو را وفاداری تلقّی می کند . [ اشاره است به آیه ۷۰ سورۀ فرقان « مگر آنکه توبه کند و ایمان آورد و عمل صالح بجای آرد ، بدینسان حق تعالی ، بدی های ایشان را به نیکی ، دگر سازد و خداوند آمرزگارِ مهربان است » ]

چون جفا آری ، فرستد گوشمال / تا ز نقصان وا روی سویِ کمال


هر گاه دست به ستم بیالایی ، حق تعالی تو را گوشمالی و تأدیب می کند تا از کاستی و عیب برهی و رهسپار مقصدِ کمال شوی . [ بر حسب ظاهر میان این بیت وبیت قبل منافات وجود دارد زیرا گاه ، تأدیب و گوشمالی نیز عینِ لطف است . چنانکه مادر شفیق ، فرزند خود را برای دور شدن از مهلکه تنبیه می کند ( شرح مثنوی ولی محمد اکبرآبادی ، دفتر سوم ، ص ۱۵ ) ]

چون تو وِردی ترک کردی در روش / بر تو قَبضی آید از رنج و تبش


هر گاه تو یکی از اوراد و اذکار طریقتی را ترک کنی ، دجار دلتنگی می شود و این رنج و اضطرابی است که بر اثرِ ترکِ ذکرِ تو عارض می شود . [ قَبض = شرح بیت ۲۹۶۱ دفتر دوم ]

آن ادب کردن بُوَد ، یعنی : مَکُن / هیچ تحویلی از آن عهدِ کُهُن


آن قبضی که به تو دست می دهد همان تأدیب و گوشمالی تو است و معنایش این است که : در پیمانی که با خداوند در عالَمِ اَلَست بسته ای هیچگونه تغییری نده . [ عهد کُهُن = اشاره است به میثاق عالم اَلَست / عالَمِ اَلَست = شرح بیت ۱۲۴۱ دفتر اوّل ]

پیش از آن کین قَبض ، زنجیری شود / این که دل گیریست ، پاگیری شود


پیش از آنکه گرفتگی روانی به زنجیری مبدّل شود و این گرفتگی روانی اینک بر دلت عارض شده و فردای قیامت پاگیر و اسیر کننده ات می شود .

رنج معقولت شود محسوس و فاش / تا نگیری این اشارت را به لاش


در آن زمان است که رنجِ نامحسوس به کیفر محسوس و مجسّم تبدیل می شود . تا اینکه این اشاره ها و گوشمالی ها را که اینک بر تو وارد می شود هیچ و بی مقدار تصور نکنی .

در معاصی قبض ها دلگیر شد / قبض ها بعد از اَجَل زنجیر شد


پریشان حالی های حاصل از گناهان ، دلگیر و رنج آور است ولی پریشان حالی های پس از مرگ به زنجیرِ کیفر مبدّل می شود . [ در سه بیت اخیر به تجسّمِ اعمال در عالمِ برزخ و حشرِ اکبر اشاره شده است . توضیح بیشتر در شرح بیت ۱۶۹۰ دفتر اوّل و شرح بیت ۲۵۸۹ دفتر اوّل آمده است ]

نُعطِ مَن اَعرَض هُنا عَن ذِکرِنا / عیشَهََ ضَنکاََ و نَجزی بِالعَمی


هر کس در این دنیا از یادِ ما رُخ برتابد . ما نیز در عوض ، زندگانی تنگی به او می دهیم و کوری را جزای او می سازیم . [ اقتباسی واضح از آیه ۱۲۴ سورۀ طه « و هر که رخ برتابد از یاد من ، برای اوست زندگانی تنگ و برانگیزانیمش نابینا به روز حشر » ]

دزد چون مالِ کسان را می بَرد / قبض و دلتنگی دلش را می خَلَد


برای مثال ، وقتی که دزدی مالِ کسی را می دزدد . دچارِ گرفتگی روحی و دلتنگی می شود .

او همی گوید : عجب این قبض چیست ؟ / قبضِ آن مظلوم کز شَرّت گریست


آن دزد با خود می گوید : شگفتا ، این دلتنگی و رنجِ درون دیگر چیست ؟ به آن دزد بگو : این دلتنگی ، همان دلتنگی و دل شکستگیِ صاحبِ مال است که از شرّ تو گریسته و جگرش سوخته است .

چون بدین قبض ، التفاتی کم کُند / بادِ اِصرار ، آتشش را دَم کُند


اگر آن دزد نسبت به این گرفتگی روحی و دلتنگی ، کم توجّهی کند . بادِ اصرار و پافشاری بر گناه و کژی ، آتشِ این دلتنگی و التهاب را بیشتر می کند . [ دَم کردن = دمیدن ، آتش بر اثرِ دمیدن شعله ورتر می شود ]

قبضِ دل ، قبضِ عَوان شد لاجرم / گشت محسوس آن معانی ، زَد عَلم


ناگزیر این دلتنگی باعث می شود که دزد به دستِ مأموران گرفتار شود ، بدین ترتیب گرفتگی های روحی او ، مصداقِ عینی پیدا می کند . یعنی گرفتگی دل به گرفتاری زندان تبدیل می شود . [ زَد عَلَم = نشانه زد ، پرچم زد ، در اینجا به معنی جلوه کرد ، آشکار شد ]

غصّه ها زندان شده ست و چارمیخ / غصّه بیخ است و ، بروید شاخ بیخ


غم ها و غصه ها برای گناهکاران و مجرمان به منزلۀ زندان و چارمیخ است . غم و غصه در مَثَل مانند ریشه است که موجبِ روییدن برگ و شاخه و میوه می شود . [ چار میخ = چهار میخ ]

بیخ پنهان بود ، هم شد آشکار / قبض و بسطِ اندرون ، بیخی شمار


ریشه های نهان در دلِ زمین آشکار می شود . بنابراین ، قبض و بسطِ خود را به منزلۀ یک ریشه فرض کن . ( قبض و بسط = شرح بیت ۲۹۶۱ دفتر دوم ) [ احوال درونی انسان ، خواه دلتنگی باشد و خواه شادمانی ، به مقتضای شرایطِ خارجی در اعمال و رفتار او ظهور می کند . لازم به توضیح است که اصطلاح قبض و بسط که در ابیات اخیر بکار رفته با معانی رسمی آن در کُتبِ صوفیه متفاوت است . مولانا این دو اصطلاح را متناسب با ذوق و مقصودِ خویش بکار برده است . ]

چونکه بیخِ بَد بُوَد ، زودش بزن / تا نروید زشت خاری در چمن


هنگامی که در باطن و ضمیر خود ریشۀ بَد یافتی . یعنی دانستی که دچار احوال نازل روحی شده ای . بیدرنگ قطعش کن تا در مرغزارِ وجودت ، خاری مزاحم از اعمال و کردار بَد نرُوید .

قبض دیدی ، چارۀ آن قبض کُن / ز آنکه سَرها جمله می روید زِ بُن


اگر در باطن و ضمیرت دلتنگی و گرفتگی دیدی ، آن را چاره کن . زیرا شاخ و برگ اعمال و اقوال از ریشۀ روح و روان می روید . پس بنگر که چه کرده ای .

بسط دیدی ، بسطِ خود را آب دِه / چون برآید میوه ، با اصحاب دِه


اگر در باطن و ضمیرت آثارِ و علائمِ شکفتگی روحی و انبساطِ روانی دیدی . آن احوالِ عالی روحی را با آبِ طاعت و عبادت و ذکر و فکر سیراب کن و همینکه میوه های آن به صورت اعمال و اقوالِ نیک نمایان شد به یاران و رفیقانِ طریق نیز عطا کن .

دکلمه جمع آمدن اهل آفت هر صباح بر در صومعۀ عیسی

خلاصه زندگینامه مولانا جلال الدین محمد بلخی

سرزمین ایران از دیرباز مهد تفکرات عرفانی بوده است . از این رو در طی قرون و اعصار ، نام آورانی بی شمار در عرصه عرفان و تصوف در دامن خود پرورش داده است . یکی از این بزرگان نام آور ، حضرت مولانا جلال الدین محمد بلخی است که به ملای روم و مولوی رومی آوازه یافته است . او در ششم ربیع الاول سال ۶۰۴ هجری قمری در بلخ زاده شد . پدر او محمدحسین  خطیبی است که به بهاءالدین ولد معروف شده است و نیز او را با لقب سلطان العلما یاد کرده اند . بهاء ولد از اکابر صوفیه و اعاظم عرفا بود و خرقه او به احمد غزالی می پیوست و در علم عرفان و …

متن کامل زندگینامه مولانا جلال الدین بلخی را در مرکز تخصصی شعر و عرفان مطالعه نمایید.

خلاصه معرفی کتاب مثنوی معنوی مولوی

مثنوی معنوی کتابی تعلیمی و درسی در زمینه عرفان ، اصول تصوف ، اخلاق ، معارف و …است . مولانا بیشتر به خاطر همین کتاب شریف معروف شده است . مثنوی معنوی دریای ژرفی است که می توان در آن غواصی کرد و به انواع گوهرهای معنوی دست یافت با آنکه تا آن زمان کتابهای ارزشمند و گرانقدری نظیر منطق الطیر عطار نیشابوری و حدیقت الحقیقت سنائی و گلشن راز شبستری از مهمترین و عمیق ترین کتب عرفانی و صوفیانه به شمار می رفتند ولی با ظهور مثنوی معنوی مولانا و جامعیت و ظرافت و نکته های باریک و …

متن کامل معرفی جامع کتاب مثنوی معنوی مولوی را در مرکز تخصصی شعر و عرفان مطالعه نمایید.

منابع و مراجع :

  1. شرح جامع مثنوی معنوی – دفتر سوم – تالیف کریم زمانی – انتشارات اطلاعات

Tags:
اولین نفری باشید که نظرتان را ثبت می کنید

ارسال پاسخ

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

تماس با دیدارجان

لطفا نظرات ، انتقادات و پیشنهادات خود را ارسال فرمایید.

درحال ارسال

وارد شوید

اطلاعات خود را فراموش کرده اید؟