بقیه قصه آن زاهد کوهی که نذر کرده بود | شرح و تفسیر

بقیه قصه آن زاهد کوهی که نذر کرده بود | شرح و تفسیر در مرکز تخصصی شعر و عرفان دیدارجان

بقیه قصه آن زاهد کوهی که نذر کرده بود | شرح و تفسیر

شاعر : مولانا جلال الدین محمد بلخی

کتاب : مثنوی معنوی

قالب شعر : مثنوی

آدرس شعر : مثنوی معنوی مولوی دفتر سوم ابیات ۱۶۳۴ تا ۱۶۴۹

نام حکایت : حکایت درویشی که در کوه خلوت کرده بود و بیان حلاوت خلوت

بخش : ۳ از ۱۱ ( بقیه قصه آن زاهد کوهی که نذر کرده بود )

مثنوی معنوی مولوی

خلاصه حکایت درویشی که در کوه خلوت کرده بود و بیان حلاوت خلوت

درویشی در کوهساری به دور از خلق می زیست . در آن کوهسار ، درختان سیب و گلابی و انار ، فراوان یافت می شد و او از آن تغذیه می کرد و در همانجا نیز به مراقبه و ذکر و فکر مشغول بود . روزی آن درویش با خدای خود عهد می کند که هرگز میوه ای از درخت نچیند و تنها به میوه هایی بسنده کند که باد از شاخساران بر زمین می ریزد .درویش مدّتی بر این پیمان ، پایدار ماند تا آنکه قضای الهی ، امتحانی برای او رقم زد . از آن پس دیگر هیچ میوه ای از شاخه ها بر زمین نمی ریخت و …

متن کامل « حکایت درویشی که در کوه خلوت کرده بود و بیان حلاوت خلوت » را در مرکز تخصصی شعر و عرفان مطالعه نمایید .

متن کامل اشعار بقیه قصه آن زاهد کوهی که نذر کرده بود

ابیات ۱۶۳۴ الی ۱۶۴۹

۱۶۳۴) اندر آن کُه بود اشجار و ثِمار / بس مُرودِ کوهی آنجا ، بی شمار

۱۶۳۵) گفت آن درویش : یا رب با تو من / عهد کردم زین نچینم در زَمَن

۱۶۳۶) جز از آن میوه که باد انداختش / من نچینم از درختِ مُنتعش

۱۶۳۷) مدتی بر نذرِ خود بودش وفا  / تا درآمد امتحاناتِ قضا

۱۶۳۸) زین سبب فرمود : استثنا کنید / گر خدا خواهد به پیمان بر زنید

۱۶۳۹) هر زمان دل را دگر مَیلی دهم / هر نَفَس بر دل دگر داغی نهم

۱۶۴۰) کُلُّ اَصباحِِ لَنا شَأنُ جَدید / کُلُّ شَی ءِِ عَن مُرادی لایَحید

۱۶۴۱) در حدیث آمد که دل همچون پَری ست / در بیابانی اسیرِ صَر صَری ست

۱۶۴۲) باد ، پَر را هر طرف رانَد گِزاف / گَه چپ ، گَه راست با صد اختلاف

۱۶۴۳) در حدیثِ دیگر این دل دان چنان / کآبِ جوشان ز آتش اندر قازغان

۱۶۴۴) هر زمان دل را دگر رایی بُوَد / آن نَه از وَی ، لیک از جایی بُوَد

۱۶۴۵) پس چرا ایمن شوی بر رایِ دل / عهد بندی تا شوی آخِر خَجِل ؟

۱۶۴۶) این هم از تأثیرِ حکم است و قَدَر / چاه می بینی و ، نتوانی حَذَر

۱۶۴۷) نیست خود از مرغِ پُرّان این عجب / که نبیند دام و افتد در عَطَب

۱۶۴۸) این عجب که هم دام بیند هم وَتَد / گر بخواهد ، ور نخواهد ، می فتد

۱۶۴۹) چشم باز و گوش باز و دام پیش / سویِ دامی می پَرَد با پرِ خویش

شرح و تفسیر بقیه قصه آن زاهد کوهی که نذر کرده بود

اندر آن کُه بود اشجار و ثِمار / بس مُرودِ کوهی آنجا ، بی شمار


در آن کوهستان ، درختان و میوه های بسیاری بود . به ویژه گلابی کوهی که به شمارش درنمی آمد . [ مُرود = اِمرود به معنی گلابی ]

گفت آن درویش : یا رب با تو من / عهد کردم زین نچینم در زَمَن


آن درویش گفت : پروردگارا با تو عهد بسته ام که هرگز از این میوه ها نچینم .

جز از آن میوه که باد انداختش / من نچینم از درختِ مُنتعش


به غیر از میوه هایی که باد روی زمین می اندازد ، میوه ای از درختانِ افراشته و باردار نچینم . خلاصه فقط میوه هایی که روی زمین می ریزد بردارم و بخورم .

مدتی بر نذرِ خود بودش وفا  / تا درآمد امتحاناتِ قضا


آن درویش ، مدّت ها بر عهد و پیمان خود پایدار ماند تا اینکه امتحانِ قضای الهی در رسید .

زین سبب فرمود : استثنا کنید / گر خدا خواهد به پیمان بر زنید


به همین جهت خداوند فرموده است در هر تصمیمی انشاء الله بگویید . و انشاء الله را به عزم و عهدِ خود اضافه کنید . [ استثنا کردن = به فحوای آیه ۱۸ سورۀ قلم به معنی انشاء الله گفتن است ( مجمع البیان ، ج ۱۰ ، ص ۳۳۶ ) و شرح ابیات ۴۹ و ۵۰ دفتر اوّل ، نیز در آیه ۲۳ سورۀ کهف ، به پیامبر (ص) و همۀ مؤمنان می آموزد که هر کاری را متوقف بر مشیّت الهی کنند . ]

هر زمان دل را دگر مَیلی دهم / هر نَفَس بر دل دگر داغی نهم


هر زمان میل و گرایشی در دل ایجاد می کنم و در هر آن ، داغی تازه بر دل می گذارم .

کُلُّ اَصباحِِ لَنا شَأنُ جَدید / کُلُّ شَی ءِِ عَن مُرادی لایَحید


در هر بامداد کاری تازه داریم و هیچ کاری از حیطه مشیّتِ من خارج نمی شود . [ اشاره به آیه ۲۹ سورۀ رحمن که توضیح آن در شرح بیت ۱۱۴۲ دفتر اوّل آمده است / اَصباح = جمع صبح به معنی بامداد / لایَحید = بر کنار نمی شود ، کناره نمی گیرد ]

در حدیث آمد که دل همچون پَری ست / در بیابانی اسیرِ صَر صَری ست


در حدیثی آمده است که دل مانند یک پَر است و در بیابان گرفتار طوفانی سرسخت است . [ اشاره است به حدیث « این قلب ، پَری را مانَد به هامون که باد ، آن را زیر و رو کند ( احادیث معنوی ، ص ۸۰ ) / صَر صَر = بادی سرد و سخت ، « صَر » در اصل به معنی بستن است و چون این باد موجب بسته شدن چشم و گوش می شود لذا بدین نام موسوم شده و سه بار در قرآن کریم آمده است . آیه ۶ سورۀ حاقّه ، آیه ۱۶ سورۀ فصّلت و آیه ۱۹ سورۀ قمر ]

باد ، پَر را هر طرف رانَد گِزاف / گَه چپ ، گَه راست با صد اختلاف


برای مثال ، باد با شدّت ، پَرِ ناچیز را با صد نوع دگرگونی گاه به چپ می برد و گاه به راست .

در حدیثِ دیگر این دل دان چنان / کآبِ جوشان ز آتش اندر قازغان


همچنین در حدیثی دیگر حضرت رسول اکرم (ص) فرمود : این دا را مانند آبی درون دیگ بدان که با حرارتِ آتش می جوشد . [ اشاره است به حدیث « مَثَلِ قلبِ مؤمن در دگرگونی هایش همانند دیگِ در حالِ جوش است » قلب چون ذاناََ در میانِ احوالِ مختلف ، منقلب است . لذا این نام یافته است / قازغان = دیگ بزرگ ، پاتیل ]

هر زمان دل را دگر رایی بُوَد / آن نَه از وَی ، لیک از جایی بُوَد


دل در هر زمان و آنی ، اندیشه ای و حالی دارد امّا این اندیشه و حال از خودِ دل نیست بلکه از جای دیگر است . [ اشاره است به خواطر اربعه که توضیح آن در شرح بیت ۱۰۳۸ دفتر اوّل آمده است ]

پس چرا ایمن شوی بر رایِ دل / عهد بندی تا شوی آخِر خَجِل ؟


حال که طبیعتِ قلبِ آدمی چنین است پس چرا بر اندیشه و احوالِ قلب ، مطمئن می شوی و بر امری عهد می بندی و سرانجام نیز شرمنده می گردی ؟ [ حضرت امیر مؤمنان (ع) فرمود « خدا را به دگرگونه شدن اراده های آدمی و گشوده شدن گرۀ پیمان های او شناختم » ( نهج البلاغه فیض الاسلام ، حکمت ۲۴۲ ) ]

این هم از تأثیرِ حکم است و قَدَر / چاه می بینی و ، نتوانی حَذَر


باید گفت که این دگرگونی ها و احوالِ مختلفی که بر قلب عارض می شود همه ناشی از حکمِ خدا و مشیّتِ اوست . بطوریکه مثلاََ گاه چاه را می بینی ولی نمی توانی از آن دور شوی بلکه در میان چاه سرنگون می افتی .

نیست خود از مرغِ پُرّان این عجب / که نبیند دام و افتد در عَطَب


اینکه پرنده ای در حالِ پرواز ، دام را نبیند و به هلاکت افتد ، تعجبی ندارد . چرا که این پرنده ، قاصر محسوب می شود و اسارت و هلاکتِ چنین پرنده ای هیچ شگفتی ندارد . [ عَطَب = هلاک شدن ، هلاکت ]

این عجب که هم دام بیند هم وَتَد / گر بخواهد ، ور نخواهد ، می فتد


بلکه عجیب اینست که پرنده ای هم دام را می بیند و هم میخ و بستِ دام را ، با این حال چه بخواهد و چه نخواهد اسیرِ دام می شود . [ وَتَد = میخ ، جمع آن اوتاد است ]

چشم باز و گوش باز و دام پیش / سویِ دامی می پَرَد با پرِ خویش


آن پرنده با اینکه چشم و گوشی باز و هوشیار دارد و دام را مقابلِ خود می بیند . با اینحال با پَر و بالِ خویش به سوی دامِ قضا و بلا پرواز می کند . [ دو بیت اخیر از حیثِ مضمون ، شبیه دو بیت ۱۲۳۱ تا ۱۲۳۳ دفتر اوّل است ]

شرح و تفسیر بخش قبل                     شرح و تفسیر بخش بعد

دکلمه بقیه قصه آن زاهد کوهی که نذر کرده بود

خلاصه زندگینامه مولانا جلال الدین محمد بلخی

سرزمین ایران از دیرباز مهد تفکرات عرفانی بوده است . از این رو در طی قرون و اعصار ، نام آورانی بی شمار در عرصه عرفان و تصوف در دامن خود پرورش داده است . یکی از این بزرگان نام آور ، حضرت مولانا جلال الدین محمد بلخی است که به ملای روم و مولوی رومی آوازه یافته است . او در ششم ربیع الاول سال ۶۰۴ هجری قمری در بلخ زاده شد . پدر او محمدحسین  خطیبی است که به بهاءالدین ولد معروف شده است و نیز او را با لقب سلطان العلما یاد کرده اند . بهاء ولد از اکابر صوفیه و اعاظم عرفا بود و خرقه او به احمد غزالی می پیوست و در علم عرفان و …

متن کامل زندگینامه مولانا جلال الدین بلخی را در مرکز تخصصی شعر و عرفان مطالعه نمایید.

خلاصه معرفی کتاب مثنوی معنوی مولوی

مثنوی معنوی کتابی تعلیمی و درسی در زمینه عرفان ، اصول تصوف ، اخلاق ، معارف و …است . مولانا بیشتر به خاطر همین کتاب شریف معروف شده است . مثنوی معنوی دریای ژرفی است که می توان در آن غواصی کرد و به انواع گوهرهای معنوی دست یافت با آنکه تا آن زمان کتابهای ارزشمند و گرانقدری نظیر منطق الطیر عطار نیشابوری و حدیقت الحقیقت سنائی و گلشن راز شبستری از مهمترین و عمیق ترین کتب عرفانی و صوفیانه به شمار می رفتند ولی با ظهور مثنوی معنوی مولانا و جامعیت و ظرافت و نکته های باریک و …

متن کامل معرفی جامع کتاب مثنوی معنوی مولوی را در مرکز تخصصی شعر و عرفان مطالعه نمایید.

منابع و مراجع :

  1. شرح جامع مثنوی معنوی – دفتر سوم – تالیف کریم زمانی – انتشارات اطلاعات

Tags:
اولین نفری باشید که نظرتان را ثبت می کنید

ارسال پاسخ

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

تماس با دیدارجان

لطفا نظرات ، انتقادات و پیشنهادات خود را ارسال فرمایید.

درحال ارسال

وارد شوید

اطلاعات خود را فراموش کرده اید؟