آغاز منور شدن عارف به نور غیب بین | شرح و تفسیر

آغاز منور شدن عارف به نور غیب بین | شرح و تفسیر در مرکز تخصصی شعر و عرفان دیدارجان

آغاز منور شدن عارف به نور غیب بین | شرح و تفسیر

شاعر : مولانا جلال الدین محمد بلخی

کتاب : مثنوی معنوی

قالب شعر : مثنوی

آدرس شعر : مثنوی معنوی مولوی دفتر دوم ابیات ۳۲۴۰ تا ۳۳۰۲

نام حکایت : کرامات ابراهیم ادهم بر لب دریا

بخش : ۲ از ۱۴ ( آغاز منور شدن عارف به نور غیب بین )

مثنوی معنوی مولوی

خلاصه حکایت کرامات ابراهیم ادهم بر لب دریا

ابراهیم اَدهم ضمن سیر و سیاحت به لبِ دریایی رسید و آنجا نشست و به دوختن پاره هایِ خرقه اش مشغول شد . در این اثنا امیری که در سال های پیشین غلامِ او بود از آنجا گذر می کرد . همینکه چشمش به ابراهیم افتاد او را شناخت . ولی با کمالِ تعجب اثری از شاهزادگی و امارت در او نیافت . بلکه او را درویشی بی پیرایه و خاکسار یافت . پیشِ خود گفت : پس کو آن حکومت و …

متن کامل « حکایت کرامات ابراهیم ادهم بر لب دریا » را در مرکز تخصصی شعر و عرفان مطالعه نمایید .

متن کامل اشعار آغاز منور شدن عارف به نور غیب بین

ابیات ۳۲۴۰ الی ۳۳۰۲

۳۲۴۰) چون یکی حِس در روش بگشاد بند / مابقی حِس ها همه مُبدَل شوند

۳۲۴۱) چون یکی حِس ، غیرِ محسوسات دید / گشت غیبی بر همه حِس ها پدید

۳۲۴۲) چون ز جُو جَست از گله یک گوسفند / پس پَیاپی جمله ز آن سو ، برجَهند

۳۲۴۳) گوسفندانِ حواست را بران / در چَرا از اَخرَجُ المَرعی چران

۳۲۴۴) تا در آنجا سُنبل و نسرین چَرَند / تا به روضاتِ حقایق ، رَه بَرند

۳۲۴۵) هر حِس ات ، پیغمبرِ حِس ها شود / جُمله حِس ها را در آن جَنّت کشد

۳۲۴۶) حِس ها با حِسِ تو گویند راز / بی زبان . بی حقیقت بی مَجاز

۳۲۴۷) کین حقیقت ، قابلِ تأویل هاست / وین تَوَهّم ، مایۀ تخییل هاست

۳۲۴۸) آن حقیقت کآن بُوَد عین و عیان / هیچ تأویلی نگنجد در میان

۳۲۴۹) چونکه حِس ها بندۀ حِسِ تو شد / مر فلک ها را نباشد از تو بُد

۳۲۵۰) چون که دعویی رود در مِلکِ پوست / مغز ، آنِ کی بُوَد ؟ قشر آنِ اوست

۳۲۵۱) چون تنازع در فِتَد در تنگِ کاه / دانه آنِ کیست آن را کُن نگاه

۳۲۵۲) پس فلک ، قشرست و ، نورِ روح ، مغز / این پدیدست ، آن خَفی ، زین رُو مَلَغز

۳۲۵۳) جسم ، ظاهر ، روح ، مخفی آمده ست / جسم ، همچون آستین ، جان همچو دست

۳۲۵۴) باز عقل از روح ، مخفی تر بُوَد / حِس سویِ روح ، زوتر رَه بَرَد

۳۲۵۵) جُنبشی بینی ، بدانی زنده است / این ندانی که ز حق آکنده است

 ۳۲۵۶) تا که جُنبش هایِ موزون سَر کُند / جُنبشِ مِس را به دانش زَر کُند

۳۲۵۷) ز آن مناسب آمدن افعالِ دست / فهم آید مر تو را که عقل هست

۳۲۵۸) روحِ وحی از عقل ، پنهان تر بُوَد / ز آنکه او غیب است ، او ز آن سَر بُوَد

۳۲۵۹) عقلِ احمد از کسی پنهان نشد / روحِ وَحیش مُدرَکِ هر جان نشد

۳۲۶۰) روحِ وَحیی را مناسب هاست نیز / در نیاید عقل ، کآن آمد عزیز

۳۲۶۱) گه جنون بیند ، گهی حَیران شود / ز آنکه موقوف است ، تا او آن شود

۳۲۶۲) چون مناسب هایِ افعالِ خَضِر / عقلِ موسی بود در دیدش کدِر

۳۲۶۳) نامناسب می نمود افعالِ او / پیشِ موسی چون نبودش حالِ او

۳۲۶۴) عقلِ موسی چون شود در غیب بند / عقلِ موشی خود کی است ای ارجمند ؟

۳۲۶۵) علمِ تقلیدی بُوَد بهرِ فروخت / چون بیابد مشتری ، خوش برفروخت

۳۲۶۶) مشتریِ عِلمِ تحقیقی ، حق است / دایماََ بازارِ او با رونق است

۳۲۶۷) لب ببسته مست در بَیع و شِری / مُشتری بی حد ، که اَللهُ اشتَری

۳۲۶۸) درسِ آدم را ، فرشته مُشتری / مَحرَمِ درسش ، نه دیوست و ، پَری

۳۲۶۹) آدم اَنبِئهُم بِاَسما درس گو / شرح کُن اسرار حق را مُو به مو

۳۲۷۰) آنچنان کس را که کوته بین بُوَد / در تلوُّن غرق و ، بی تَمکین بُوَد

۳۲۷۱) موش گفتم ز آنکه در خاک است جاش / خاک باشد موش را جایِ معاش

۳۲۷۲) راه ها داند ، ولی در زیرِ خاک / هر طرف او خاک را کرده ست چاک

۳۲۷۳) نَفسِ موشی نیست اِلّا لقمه رَند / قدرِ حاجت ، موش را عقلی دهند

۳۲۷۴) ز آنکه بی حاجت خداوندِ عزیز / می نبخشد هیچکس را هیچ چیز

۳۲۷۵) گر نبودی حاجتِ عالَم زمین / نآفریدی هیچ رَبّ العالمین

۳۲۷۶) وین زمینِ مُضطرب ، محتاجِ کوه / گر نبودی ، نآفریدی پُر شکوه

۳۲۷۷) وَر نبودی حاجتِ اِفلاک هَم / هفت گردون ناوریدی از عَدَم

۳۲۷۸) آفتاب و ماه و این اِستارگان / جز به حاجت کی پدید آید عیان ؟

۳۲۷۹) پس کمندِ هست ها حاجت بُوَد / قدرِ حاجت ، مَرد را آلت بُوَد

۳۲۸۰) پس بیفزا حاجت ، ای محتاج زود / تا بجوشد در کرَم ، دریایِ جُود

۳۲۸۱) ای گدایان بر رَه و ، هر مبتلا / حاجتِ خود می نماید خلق را

۳۲۸۲) کوری و شلّی و ، بیماری و درد / تا از این حاجت بجنبد رحمِ مرد

۳۲۸۳) هیچ گوید : نان دهید ای مردمان / که مرا مال است و انبارست و خوان ؟

۳۲۸۴) چشم ننهاده ست حق در کورموش / ز آنکه جاجت نیست چَشمش بهرِ نوش

۳۲۸۵) می تواند زیست بی چشم و بَصَر / فارغ است از چشم او در خاکِ تر

 ۳۲۸۶) جُز به دزدی از برون نآید ز خاک / تا کُند خالق از آن دزدیش پاک

۳۲۸۷) بعد از آن پَر یابد و ، مُرغی شود / می پَرَد تسبیحِ باری می کُند

۳۲۸۸) هر زمان در گُلشنِ شُکرِ خدا / او برآرد همچو بلبل صَد نوا

۳۲۸۹) کآی رهاننده ، مرا از وصفِ زشت / ای کُننده دوزخی را تو بهشت

۳۲۹۰) در یکی پیهی نَهی تو روشنی / استخوانی را دَهی سَمع ای غَنی

۳۲۹۱) چه تعلّق آن معانی را به جسم ؟ / چه تعلّق فهمِ اشیا را به اسم ؟

۳۲۹۲) لفظ ، چون وَکرست و ، معنی طایرست / جسم ، جُوی و ، روح ، آبِ سایرست

۳۲۹۳) او روان است و ، تو گویی واقف است / او دوان است و ، تو گویی عاکف است

۳۲۹۴) گر نبینی سَیرِ آب از خاک ها / چیست بر وَی نو به نو خاشاک ها ؟

۳۲۹۵) هست خاشاکِ تو صورت های فکر / نو به نو در می رسد اَشکالِ بِکر

۳۲۹۶) رویِ آب جویِ فکر اندر رَوِش / نیست بی خاشاک محبوب و وَحِش

۳۲۹۷) قِشرها بر رویِ این آبِ روان / از ثِمارِ آبِ غیبی شد دوان

۳۲۹۸) قِشرها را مغز اندر باغ ، جُو / ز آنکه آب از باغ می آید به جُو

۳۲۹۹) گر نبینی رفتنِ آبِ حیات / بنگر اندر جُوی این سَیرِ نبات

۳۳۰۰) آب چون انبُه تر آید در گذر / زُو کُند قِشرِ صُوَر زوتر گذر

۳۳۰۱) چون بغایت تیز شد این جُو روان / غم نپاید در ضمیرِ عارفان

۳۳۰۲) چون بغایت مُمتلی بود و شتاب / پس نگنجد اندر او اِلّا که آب

شرح و تفسیر آغاز منور شدن عارف به نور غیب بین

چون یکی حِس در روش بگشاد بند / مابقی حِس ها همه مُبدَل شوند


هرگاه یکی از حواس در ضمنِ سلوک ، بند از پای خود باز کند ، دیگر حواس نیز تحوّل می یابند . [ اگر یکی از حواس ، در طریق سلوک ، بندِ مادیّت را از پای خود بردارد و به کشف روحی و معنوی برسد دیگر حواس نیز تحتِ تأثیرِ آن حِس همین گونه تحوّل می یابند ( شرح کفافی ، ج ۲ ، ص ۵۶۳ ) ]

چون یکی حِس ، غیرِ محسوسات دید / گشت غیبی بر همه حِس ها پدید


همینکه یکی از حواس توانست غیر محسوسات را ببیند . امور غیبی بر همۀ حواسِ دیگر آشکار می شود .

چون ز جُو جَست از گله یک گوسفند / پس پَیاپی جمله ز آن سو ، برجَهند


برای مثال ، هرگاه یکی از گوسفندان از جُویِ آب بپرد . به دنبال او دیگر گوسفندان نیز از آن جُوی آب خواهند پرید .

گوسفندانِ حواست را بران / در چَرا از اَخرَجُ المَرعی چران


تو نیز ای انسان ، گوسفندانِ حواسِ خود را از صحرای محسوسات بیرون بران و آنها را در چراگاهی که حضرت حق رویانیده بچَران . [ مصراع دوم اشاره است به آیه ۴  سورۀ اعلی « و آنکه برون بیاورد چراخور را » مولانا می گوید : ای انسان ، حواسِ تو نیز مانند رمۀ گوسفندان است که باید آنها را از صحاری خشک و فقرِ محسوسات به مرغزارِ و چراخور معنویات درآوری تا از گُل های معانی و روحانی خورند و کمال یابند . ]

تا در آنجا سُنبل و نسرین چَرَند / تا به روضاتِ حقایق ، رَه بَرند


تا حواسِ تو در چراگاهِ سرسبز الهی ، سنبل و نسرین معانی بخورند و به باغ های حقیقت راه یابند . [ در یکی از شروح آمده است : حقایق یعنی صفاتِ الهی که جانشین استعدادهای روحانی در انسانِ کامل می شود ( مقدمۀ رومی و تفسیر مثنوی معنوی ، ص ۲۵۶ ) ]

هر حِس ات ، پیغمبرِ حِس ها شود / جُمله حِس ها را در آن جَنّت کشد


در این موقع هر یک از حواسِ تو که به مرحلۀ درکِ غیر محسوسات رسیده ، پیامبرِ دیگر حواس می شود . یعنی هادی آنان می گردد و همۀ آن حواسِ اینجهانی را به سوی بهشت راهنمایی می کند .

حِس ها با حِسِ تو گویند راز / بی زبان . بی حقیقت بی مَجاز


آن حواس ( صاحبان حواسی که قبلاََ در کمندِ محسوسات اسیر بوده و بع به مقام درک غیر محسوسات رسیده اند ) با زبان بی زبانی و بدور از حقیقت گویی و مجاز گویی به حِسِ تو ، رازها می گویند . [ دو اصطلاح حقیقت و مجاز در این بیت مربوط به علم بیان است . مثلاََ اطلاق کلمۀ اَسَد (شیر) بر حیوان درنده و ستبر جنگل ، جنبه حقیقی دارد زیرا مصداقِ خارجی آن همان حیوان جنگل است . ولی هر گاه لفظِ «اَسَد» بر انسانی اطلاق شود مسلماََ منظور این نیست که آن انسان واقعاََ یک حیوان درنده است . بلکه این اطلاق جنبۀ مجازی دارد و مقصود اینست که او فردی شجاع و بی باک است ( معالم البلاغه ، ص ۲۴۲ ) پس منظور بیت اینست که آن حواس بدون هیچگونه لفظ و عبارتی با تو حرف می زنند ( فیه مافیه ، ص ۲۲ ) توضیح بیشتر در شرح بیت ۱۲۰۷ دفتر اوّل آمده است . ]

کین حقیقت ، قابلِ تأویل هاست / وین تَوَهّم ، مایۀ تخییل هاست


زیرا این حقیقت ، قابل تأویل های گوناگون است . و این گُمان ، سرمنشأ خیالات . [ حقیقت در مرتبه ایم که هنوز مشهود و مرئی نشده باشد توسط انسان ها موردِ تأویل قرار می گیرد . هر کس مطابق پندار و خیالِ خود چیزی از آن می گوید . (شرح کفافی ، ج ۲ ، ص ۵۱۳ ) ولی قطعاََ میانِ این گفته ها و حقیقت تفاوت بسیار است . زیرا به گفتۀ مولانا : سخن ، سایه حقیقت است و فرعِ آن . حکایت اختلاف کردن در چگونگی و شکلِ پیل که در ابیات ۱۲۵۹ تا ۱۲۶۸ دفتر سوم آمده تفسیر بیت فوق است .

تأویل = در لفظ به معنی بازگشت به اصل است بنابراین معنی لفظی تأویل ، بازگرداندن است ( مفردات راغب ، ص ۲۷ ) و در اصطلاح ، بازگرداندن کلام از ظاهر به معنی باطنی آن است . ]

آن حقیقت کآن بُوَد عین و عیان / هیچ تأویلی نگنجد در میان


ولی هرگاه حقیقت ، آشکارا نمایان گردد . هیچگونه جایی برای تأویل باقی نمی ماند .

چونکه حِس ها بندۀ حِسِ تو شد / مر فلک ها را نباشد از تو بُد


هرگاه همۀ حواس ( آنان که در مرتبۀ محسوسات مانده اند ) مطیع و فرمانبردارِ حسِ حقیقت یابِ تو شدند . حتّی آسمان ها و افلاک نیز به اطاعت تو درمی آیند .

چون که دعویی رود در مِلکِ پوست / مغز ، آنِ کی بُوَد ؟ قشر آنِ اوست


برای مثال ، هرگاه بر سرِ مالکیت پوستی دعوایی باشد ، مغز به چه کسی می رسد ؟ مسلماََ به کسی که پوست به او رسیده است .

چون تنازع در فِتَد در تنگِ کاه / دانه آنِ کیست آن را کُن نگاه


اگر ستیزه ای بر سَرِ بدست آوردن برگِ کاهی درگیرد . تو به آن نگاه کن که دانه به چه کسی می رسد . [ «برگ کاه» کنایه از مظاهر عالَمِ محسوس و «دانه» ، کنایه از جوهر و اصلِ حقیقت است . بنابراین کسی که واجدِ حقیقت باشد ، واجدِ مظاهر حقیقت نیز شده است ( شرح کفافی ، ج ۲ ، ص ۵۶۴ ) ]

پس فلک ، قشرست و ، نورِ روح ، مغز / این پدیدست ، آن خَفی ، زین رُو مَلَغز


پس فلک به منزلۀ پوست و نورِ روح به منزلۀ مغز است . فلک ، آشکار است . ولی نورِ روح ناپیدا ، هوشیار باش که به این علّت دچارِ لغزش نشوی .

جسم ، ظاهر ، روح ، مخفی آمده ست / جسم ، همچون آستین ، جان همچو دست


جسم ، پیدا و نمایان است ولی روح ، مخفی و پنهان . جسم در مَثَل مانند آستینِ لباس است و روح ، مانند دست . [ منظور از «روح» در اینجا روحِ حیوانی است ( شرح اسرار ، ص ۱۷۳ ) نه روحِ مجرد و مُفارق از مادّه . چنانکه ابیات بعد گواهِ این مطلب است . شرح روح حیوانی در بیت ۱۸۸ دفتر دوم ]

باز عقل از روح ، مخفی تر بُوَد / حِس سویِ روح ، زوتر رَه بَرَ


ولی عقل ، از روحِ حیوانی مخفی تر است . از اینرو حِسِ آدمی به روح حیوانی نزدیکتر است . [ عقل = شرح بیت ۱۱۰۹ دفتر اوّل ]

جُنبشی بینی ، بدانی زنده است / این ندانی که ز حق آکنده است


هر گاه تو حرکتی در یک موجود مشاهده می کنی ، درمی یابی که او موجودی زنده است ولی صرفاََ به دلیلِ این حرکت نمی توانی آن موجود را صاحبِ عقل بدانی . [ ادامه معنا در بیت بعد ]

تا که جُنبش هایِ موزون سَر کُند / جُنبشِ مِس را به دانش زَر کُند


مگر اینکه حرکات موزون و سازواری از آن موجود سر زند . و آن حرکتِ ناموزون را که همچون مِس بی ارزش است بوسیلۀ دانش و معرفت به حرکات موزون که مانند طلا ارزش دارد تبدیل می شود .

ز آن مناسب آمدن افعالِ دست / فهم آید مر تو را که عقل هست


مثلاََ وقتی که می بینی دست در انجامِ کارها ، حرکاتی موزون و سازوار دارد . درمی یابی که در آن موجودِ زنده ، عقلی وجود دارد .

روحِ وحی از عقل ، پنهان تر بُوَد / ز آنکه او غیب است ، او ز آن سَر بُوَد


روحِ وحی از عقل نیز مخفی تر است یعنی روحی که محلِ نزولِ وحی می شود لطیف تر و مجردتر از عقل است . زیرا این روح ، امری غیبی و از جهانِ ماورای طبیعت است . [ رجوع شود به شرح بیت ۲۹۸۲ دفتر دوم ]

عقلِ احمد از کسی پنهان نشد / روحِ وَحیش مُدرَکِ هر جان نشد


عقلِ حضرت احمد (ص) از کسی پنهان نبود ولی روحِ او را هیچ روحِ دیگری نتوانست ادراک کند .

روحِ وَحیی را مناسب هاست نیز / در نیاید عقل ، کآن آمد عزیز


همینطور روحی که قابلیّتِ دریافت وحی را دارد . حرکاتِ مناسب و موزونی دارد که عقل نمی تواند آن را درک کند از بس که ادراک ناشدنی است . [ روح ، لطیفه ای است ربّانی که با عقلِ جزیی درک نمی شود ]

گه جنون بیند ، گهی حَیران شود / ز آنکه موقوف است ، تا او آن شود


گاهی عقل در آن روح آثارِ دیوانگی می بیند و گاهی از تماشای آن سرگشته ، حیران می گردد . زیرا اگر عقل بخواهد حقیقتِ آن را درک کتد . چاره ای ندارن مگر آنکه خود به مقامِ روح نائل شود . [ در غیر اینصورت صاحبانِ عقولِ جزئیه ، انبیاء و اولیاء را تمسخر می کنند و دیوانه و مجنونشان می خوانند . چنانکه در آیاتِ شریفه قرآنی بدین امر اشاره شده است از آن جمله : آیه ۶ سورۀ حِجر و آیه ۲۷ سورۀ شعرا و آیه ۳۶ سورۀ صافات و آیه ۵۳ سورۀ ذاریات و آیه ۲۹ سورۀ طور و آیه ۵۱ سورۀ قلم و آیه ۲۲ سورۀ تکویر . اکبرآبادی می گوید : دریافت سرِ افعال ، تنها با کشف و ذوق ممکن است ( شرح ولی محمداکبرآبادی ، دفتر دوم ، ص ۲۲۷ ) ]

چون مناسب هایِ افعالِ خَضِر / عقلِ موسی بود در دیدش کدِر


چنانکه مثلاََ کارهای حکیمانه خضر در نظر موسی نامناسب می آمد و عقلِ موسی نمی توانست اسرارِ کارهای او را درک کند . [ توضیح خضر و اولیای مستور در شرح بیت ۲۲۳۱ دفتر دوم آمده است ]

نامناسب می نمود افعالِ او / پیشِ موسی چون نبودش حالِ او


کارهای خضر در نظر موسی ، نامعقول می آمد . زیرا موسی ، حال خضر را نداشت .

عقلِ موسی چون شود در غیب بند / عقلِ موشی خود کی است ای ارجمند ؟


ای بزرگوار ، در جایی که عقلِ موسی در فهمِ امور غیبی درمانده شود . عقلِ موش دیگر چیست که بتواند این امور را ادراک کند ؟ [ عقول جزئیه آدمیان به عقلِ موش تشبیه شده ادست از شدّتِ خُردی و حقارت ]

علمِ تقلیدی بُوَد بهرِ فروخت / چون بیابد مشتری ، خوش برفروخت


علوم تقلیدی ( علومی که فقط با حفظِ الفاظ حاصل می شود ) تنها برای داد و ستدهای دنیوی بکار می آید . همینکه مشتری و مستمعی برای آن پیدا می شود . صاحبِ این علوم بسیار شادمان و سرمست می شود .

مشتریِ عِلمِ تحقیقی ، حق است / دایماََ بازارِ او با رونق است


امّا مشتری و خریدار علوم تحقیقی ( که مبتنی بر کشف و شهود است و موجبِ تصفیه دل و تعالی روحی می شود ) حضرت حق تعالی است نه عوام النّاس . و همیشه بازارِ آن علم ، پُر رونق است . [ مولانا به کرّات در مثنوی در باره علمِ تقلیدی و تحقیقی سخن گفته است . از آن جمله در شرح بیت ۲۷۱۷ دفتر اوّل و شرح بیت ۳۴۵۱ دفتر اوّل . بارزترین نمونه تمثیلی این دو علم و مقایسه آنها در حکایت نحوی و کشتیبان ابیات ۲۸۳۵ تا ۲۸۴۶ و حکایت نقاشان رومی و چینی ابیات ۳۴۶۷ تا ۳۴۸۵ دفتر اوّل آمده است ]

لب ببسته مست در بَیع و شِری / مُشتری بی حد ، که اَللهُ اشتَری


صاحب علم تحقیقی ، لب از سخن فرو می بندد و مستانه به خرید و فروش و داد و ستد معنوی سرگرم می شود . خریدار این علم ، حضرت حق است که او را نهایتی نیست . [ مصراع دوم مقتبس است از آیه ۱۱۱ سورۀ توبه « همانا خداوند ، جان و مال مؤمنان را در قبالِ دادن بهشت به آنان خریده است … » ]

درسِ آدم را ، فرشته مُشتری / مَحرَمِ درسش ، نه دیوست و ، پَری


فرشتگان ، خریدار تعالیمی هستند که حضرت آدم (ع) از حق تعالی آموخت . در حالی که شیاطین و پَریان ، قابلیت فرا گرفتن این تعالیم را نداشتند .

آدم اَنبِئهُم بِاَسما درس گو / شرح کُن اسرار حق را مُو به مو


آدما ، نام هایی که به تو آموختیم به آنان خبر ده و تعالیمی که به تو آموختیم برای آنان بازگو کُن و اسرارِ حق را بطورِ دقیق بیان کن . [ اشاره است به آیه ۳۱ تا ۳۳ سورۀ بقره « و بیاموخت به آدم ، همۀ نام ها را جملگی . و سپس آن نام ها را بر فرشتگان عرضه کرد و فرمود : این نام ها را به من گویید . اگر هستید راستگویان » مسلماََ منظور از این نام ها ، الفاظ و کلمات نیست بلکه حقایق و معانی و اسرار الهی مطمح نظر است . ]

آنچنان کس را که کوته بین بُوَد / در تلوُّن غرق و ، بی تَمکین بُوَد


کسی که کوتاه بین است و همواره رنگ عوض می کند و ثبات روحی ندارد . [ تلوّن و تَمکین = در اینجا تلوین و تمکین به معنی لفظی آن بکار رفته نه اصطلاح صوفیان . شرح اصطلاحی آن در بیت ۱۹۸۰ دفتر اوّل ] ( ادامه معنا در بیت بعد )

موش گفتم ز آنکه در خاک است جاش / خاک باشد موش را جایِ معاش


چنین شخصی را من موش می نامم زیرا که موش در خاک مسکن می گریند و در آن زندگی می کند . [ اشخاص موش صفت و کوتاه نظر فقط در جسم و جسمانیّات و لذّاتِ مادّی فرو رفته اند ( شرح مثنوی ولی محمداکبرآبادی ، دفتر دوم ، ص ۲۲۷ ) در اینجا «خاک» کنایه از مادیّات و شهواتِ دنیوی است ]

راه ها داند ، ولی در زیرِ خاک / هر طرف او خاک را کرده ست چاک


درست است که موش نیز راههایی بلد است . ولی این راهها همه در زیرِ خاک است . موش در زیرِ خاک ، هر طرف را سوراخ می کند و برای خود راههایی می سازد . [ «موش» کنایه از عالمان علومِ تقلیدی است که در کسبِ این علوم تلاش می کنند و به دریافت هایی می رسند ولی این دریافت ها هیچکدام به روشن ضمیری و آگاهی باطنی نمی رسد . ابیات ۲۴۲۹ تا ۲۴۳۵ دفتر دوم این بیت را تفسیر می کند . ]

نَفسِ موشی نیست اِلّا لقمه رَند / قدرِ حاجت ، موش را عقلی دهند


روحی که همانند موش ، حقیر و بی مقدار باشد . به لقمه ای اکتفا می کند . از اینرو به قدرِ حاجتِ آن روحِ حقیر ، عقلی به او داده می شود . ( لقمه رَند = لقمه ربا ، رَند به معنی ربودن و دزدیدن است ) ) [ عالِمانِ علومِ تقلیدی به دریافت هایی می رسند که تنها به دردِ اورِ دنیوی و ازضای نَفس می خورد . و اِلّا ، روح آنان را روشن نمی سازد بلکه مطامعِ دنیوی شان برمی آورد . ]

ز آنکه بی حاجت خداوندِ عزیز / می نبخشد هیچکس را هیچ چیز


زیرا خداوند ارجمند ، به هیچکس چیزی را که نیاز نداشته باشد ارزانی نمی دارد .

گر نبودی حاجتِ عالَم زمین / نآفریدی هیچ رَبّ العالمین


برای مثال ، اگر جهانِ آفرینش به زمین نیازمند نبود . پروردگار جهانیان هرگز آن را نمی آفرید .

وین زمینِ مُضطرب ، محتاجِ کوه / گر نبودی ، نآفریدی پُر شکوه


اگر این زمین لرزان و پُر اضطراب به کوه نیاز نداشت . خدامند کوه های عضیم را نمی آفرید . [ اشاره است به آیه ۱۵ سوره نحل « و خداوند ، کوه های سترگ در زمین بیافرید تا شما را به اضطراب و لرزه دچار نسازد » و نیز آیه ۷ سوره نبأ « و کوه ها را میخ های زمین قرار دادیم »  .

وجود کوه ها سبب جلوگیری از اضطرابات هولناک زمین می شود زیرا هر گاه موادِ مذاب و گدازان در دلِ زمین متراکم شود از دهانۀ کوه ها خارج می شود . و همین امر از وقوعِ زلزله ها جلوگیری می کند . در بیت فوق می تواند «زمین» کنایه از مردم باشد و «کوه» کنایه از عارفانِ بالله . زیرا در کلامِ بزرگان ، گاهی کوه در معنی استعاری بکار می رود و منظور از آن اولیاء الله اند که مردم را از اضطراباتِ روحی و پریشانی های روانی نجات می دهند . چنانکه حضرت علی (ع) فرماید « او (عارف کامل) از کان های دین و کوه های زمین است » ( نهج البلاغه مرحوم فیض الاسلام ، خطبۀ ۸۶ و نیز در خطبۀ ۱ می فرماید « و کوه های ستبر برافراشت تا زمین را از رفتار بازدارد» ]

وَر نبودی حاجتِ اِفلاک هَم / هفت گردون ناوریدی از عَدَم


و اگر به آسمان های هفتگانه نیازی نبود . هرگز آنها را عدم پدید نمی آورد . [ یا می توان گفت : اگر افلاک به آسمان های هفتگانه نیازی نداشت … ( شرح کفافی ، ج ۲ ، ص ۳۲۷ )

آفتاب و ماه و این اِستارگان / جز به حاجت کی پدید آید عیان ؟


اگر نیازی در کار نبود ، خورشید و ماه و ستارگان کی پدید می آمد ؟ یعنی پدید نمی آمد . ولی چون آدمیان دانها نیازمندند خداوند افلاک را آفرید و مسخّرِ انسان کرد .

پس کمندِ هست ها حاجت بُوَد / قدرِ حاجت ، مَرد را آلت بُوَد


پس نتیجه می گیریم که نیاز به منزلۀ کمندی است که موجودات را به عرصۀ وجود می کشد بطوری که انسان به تناسب نیازهایش ابزار و امکاناتی در اختیار دارد .

پس بیفزا حاجت ، ای محتاج زود / تا بجوشد در کرَم ، دریایِ جُود


پس ای نیازمند بر نیازِ خود اضافه کُن تا دریای بخشش خداوندی به جوش آید .

ای گدایان بر رَه و ، هر مبتلا / حاجتِ خود می نماید خلق را


چنانکه برای مثال ، گداهایِ سرِ راهی و همۀ بیچارگان ، نیاز خود را برای رهگذران آشکار می سازند .

کوری و شلّی و ، بیماری و درد / تا از این حاجت بجنبد رحمِ مرد


این گدایان و بیچارگان ، کوری و لنگی و بیماری و دردِ خود را به مردم نشان می دهند تا از این راه مرده را تحتِ تأثیر قرار دهند و دلشان را به رحم آورند .

هیچ گوید : نان دهید ای مردمان / که مرا مال است و انبارست و خوان ؟


آیا تا به حال دیده اید که یکی از گدایان به رهگذران بگوید : ای مردم ، به منِ عاجزی که صاحبِ ثروت ها و گنجینه ها و انبارِ موادِ غذایی هستم کمک کنید ؟

چشم ننهاده ست حق در کورموش / ز آنکه جاجت نیست چَشمش بهرِ نوش


مثلاََ خداوند به موشِ کور ، چشم عطا نکرده زیرا این جانور برای یافتن قوت و غذای خویش نیازی به چشم ندارد .

می تواند زیست بی چشم و بَصَر / فارغ است از چشم او در خاکِ تر


موشِ کور می تواند بدون چشم و بینایی زندگی کند . برای همین است که این جانور در زیرِ خاکِ نمناک به چشم نیازی ندارد .

جُز به دزدی از برون نآید ز خاک / تا کُند خالق از آن دزدیش پاک


موشِ کور فقط وقتی از دلِ خاک بیرون می آید که چیزی از روی زمین بدزدد . تا وقتی که خدا او را از دزدی نجات دهد روش او همین است . [ «موش کور» کنایه از صاحبان علومِ تقلیدی و کسبی ، علم حقیقی نزدِ صاحب دلان است . و دارندگان علومِ تقلیدی با زحمت و مرارت ، می توانند سایه ای از علومِ حقیقی را به دست آرند آن هم از طریقِ الفاظ . اگر عنایتِ الهی شاملِ آنان شود . می توانند به راهِ صاحب دلان بازآیند . ]

بعد از آن پَر یابد و ، مُرغی شود / می پَرَد تسبیحِ باری می کُند


از آن به بعد بال هایی پیدا می کند و به پرنده ای مبدّل می شود و به پرواز درمی آید و نیایش راستینِ حق را می گوید .

هر زمان در گُلشنِ شُکرِ خدا / او برآرد همچو بلبل صَد نوا


و چنین کسی در بوستان سپاسِ الهی همانند بلبلانِ نغمه سرا ، در هر آن صد گونه نوا سر می دهد .

کآی رهاننده ، مرا از وصفِ زشت / ای کُننده دوزخی را تو بهشت


او می گوید : ای خدایی که مرا از خویِ زشت رهانیدی . ای خدایی که دوزخ را به بهشت ، دگر ساختی . [ ای که دوزخیان را بهشتی می کنی ]

در یکی پیهی نَهی تو روشنی / استخوانی را دَهی سَمع ای غَنی


ای خدا تو در قطعه کوچکی از چربی (چشم) بینایی قرار می دهی و تو ای بی نیاز ، به یک استخوان قدرتِ شنوایی می بخشی . [ مضمونِ مصراع اوّل در بیت ۱۱۸۰ دفتر دوّم و بیت ۲۴۵۱ دفتر دوّم آمده است ]

چه تعلّق آن معانی را به جسم ؟ / چه تعلّق فهمِ اشیا را به اسم ؟


آن معانی چه رابطه ای با جسم دارد ؟ و دریافتن حقایق اشیاء چه رابطه ای با اسم دارد ؟ [ اکبرآبادی می گوید : پیهِ چشم و استخوان گوش ، جز اسمی نیست و مناسبتی با علمِ اشیاء ندارد . معانی عبارت است از نورِ چشم و قوۀ شنوایی گوش ( شرح مثنوی ولی محمد اکبرآبادی ، دفتر دوم ، ص ۲۲۷ ) یعنی میانِ عضوهای حسی و قوای مدرکه معانی سنخیتی نیست امّا حق تعالی میان آن دو را پیوند داده است . ]

لفظ ، چون وَکرست و ، معنی طایرست / جسم ، جُوی و ، روح ، آبِ سایرست


کلمۀ مانند آشیانۀ پرنده و معنی ، به منزلۀ پرنده است . کالبد همچو جُویِ آب و روح به منزلۀ آبِ روان است . ( وَکر = آشیانۀ پرنده ) [ نیکلسون گوید : اینها تشبیهاتی است بیانگر وابستگی و نسبت ظاهر با باطن . الفاظ صرفاََ آشیانۀ مفاهیم و معانی خاصی هستند که درون آنها جای دارند . جسم ها صرفاََ مجراهایی هستند برای آب ، یعنی برای روح سازی در آنها ( شرح مثنوی معنوی مولوی ، دفتر دوم ، ص ۹۰۷ ) ]

او روان است و ، تو گویی واقف است / او دوان است و ، تو گویی عاکف است


روح ، همواره در حرکت است در حالی که تو گمان می کنی که ایستاده و راکد است . روح در پویایی است و تو خیال می کنی که ساکن است . [ عاکف = مقیم ، معتکف ]

گر نبینی سَیرِ آب از خاک ها / چیست بر وَی نو به نو خاشاک ها ؟


اگر جریان آب زلال را در بستر زمین نمی بینی ، پس این خَس و خاشاک که هر لحظه روی آب ظاهر می شوند چیست ؟ [ «آب زلال» در این بیت کنایه از روح و «خاک» کنایه از جسم و «خاشاک» کنایه از افکار و آثاری که از آدمی سر می زند . ]

هست خاشاکِ تو صورت های فکر / نو به نو در می رسد اَشکالِ بِکر


خاشاکِ تو همانا صورت هایِ فکرِ توست . که دمادم و آن به آن در صورت های جدیدی پدیدار می گردد .

رویِ آب جویِ فکر اندر رَوِش / نیست بی خاشاک محبوب و وَحِش


جویبارِ اندیشۀ تو تا وقتی که در جریان و پویایی است . سطحِ آن از خاشاکِ خوب و نفرت انگیز خالی نیست . وَحِش = وحشت زا ، نفرت انگیز ) [ صورت های مختلفِ فکری ، نشان دهندۀ جهانِ معنوی و نامحسوس است و همین جهانِ نامحسوس است که به صورتِ زشت و زیبا در صفحۀ فکر منعکس می شود و این ، مطابق است با روحِ هر کسی ، روح های نیکان ، اندیشه های نیک پدید می آورند و روح های تباهکاران ، موجدِ اندیشه های بَد می شوند . ( شرح کفافی ، ج ۲ ، ص ۵۶۶ ) ]

قِشرها بر رویِ این آبِ روان / از ثِمارِ آبِ غیبی شد دوان


پوست ها ( افکارِ نیک و بَد ) روی این آبِ روان ( روح ها ) قرار دارند یعنی منشأ افکار و تصوراتِ ذهنی ، روح است . این پوست ها از میوه های باغ عالَمِ غیب روی آب در حرکت و شتاب است ( شرح مثنوی ولی محمد اکبرآبادی ، دفتر دوم ، ص ۲۲۸ )

قِشرها را مغز اندر باغ ، جُو / ز آنکه آب از باغ می آید به جُو


مغزِ این پوست ها ( افکار و تصورات ذهنی ) را در باغ ( عالَم غیب ) جستجو کن زیرا که آب ( روح آدمی ) از آن باغ به کالبد وارد می شود .

گر نبینی رفتنِ آبِ حیات / بنگر اندر جُوی این سَیرِ نبات


اگر جریان آب حیات را نمی بینی به جوی نگاه کن که گیاهان و خَس و خاشاک ، روی آب در جریان اند . [ «آب حیات» در اینجا کنایه از روحِ مجرد و مُفارق از ماده و مدّت است ( شرح مثنوی ولی محمد اکبرآبادی ، دفتر دوم ، ص ۲۲۸ ) بنابراین حرکتِ خَس و خاشاک بر روی آب ، نشان دهندۀ حرکتۀ آب است . ]

آب چون انبُه تر آید در گذر / زُو کُند قِشرِ صُوَر زوتر گذر


هر گاه جریان آب ، سریعتر و پُر خروش تر باشد ، پوستِ صورت ها نیز روی آن ، سریعتر حرکت می کند . [ وقتی که روح ، به مکاشفاتِ بیشتری نائل شود . خَس و خاشاکِ صورت های خارجی و وهمی و خیالی و نظری از جلو دیدۀ انسانِ سالک رفع می شود و حقیقت را بیواسطه دریابد ( شرح مثنوی ولی محمد اکبرآبادی ، دفتر دوم ، ص ۲۲۸ ) . صُوَرِ خارجی و خیالات و اوهام همچون حجابی مانع از روشن بینی شخص می شوند . انسان های ضعیف الروح ، بیشتر در چنبره و تصرفاتِ خیالی هستند . ]

چون بغایت تیز شد این جُو روان / غم نپاید در ضمیرِ عارفان


هر گاه جریانِ پویایی این جویبار ( روح ) بیشتر و بیشتر شود . اندوهی در دلِ عارفان باقی نمی ماند .

چون بغایت مُمتلی بود و شتاب / پس نگنجد اندر او اِلّا که آب


و چون جویبار ( روح ) به اوجِ شدّت و سرعتِ خود رسید . در آن چیزی جز آب نمی گنجد . [ همۀ صورت های ذهنی و وهم ها و پندارها و خیالات محو می شود . از بیت ۳۲۹۲ بحث بر سرِ اصالتِ روح است . به این معنی که همۀ افکار و احوال و اطوار آدمی از روح در وجود می آید ولی دیده های کور ، حقیقتِ روح را مشاهده نمی کنند و تنها به آثارِ آن بسنده می کنند . حرکتِ روح به سوی مبدأ اعلی هر قدر سریعتر باشد ، پرده های پندار و اوهام را سریعتر واپس می زند و حقیقت را مکشوف و عریان شهود می کنند . ضمناََ از ابیات مذکور ، ضمیر خودآگاه و ناخودآگاه نیز مستفاد می شود . ]

شرح و تفسیر بخش قبل                   شرح و تفسیر بخش بعد

دکلمه آغاز منور شدن عارف به نور غیب بین

خلاصه زندگینامه مولانا جلال الدین محمد بلخی

سرزمین ایران از دیرباز مهد تفکرات عرفانی بوده است . از این رو در طی قرون و اعصار ، نام آورانی بی شمار در عرصه عرفان و تصوف در دامن خود پرورش داده است . یکی از این بزرگان نام آور ، حضرت مولانا جلال الدین محمد بلخی است که به ملای روم و مولوی رومی آوازه یافته است . او در ششم ربیع الاول سال ۶۰۴ هجری قمری در بلخ زاده شد . پدر او محمدحسین  خطیبی است که به بهاءالدین ولد معروف شده است و نیز او را با لقب سلطان العلما یاد کرده اند . بهاء ولد از اکابر صوفیه و اعاظم عرفا بود و خرقه او به احمد غزالی می پیوست و در علم عرفان و …

متن کامل زندگینامه مولانا جلال الدین بلخی را در مرکز تخصصی شعر و عرفان مطالعه نمایید.

خلاصه معرفی کتاب مثنوی معنوی مولوی

مثنوی معنوی کتابی تعلیمی و درسی در زمینه عرفان ، اصول تصوف ، اخلاق ، معارف و …است . مولانا بیشتر به خاطر همین کتاب شریف معروف شده است . مثنوی معنوی دریای ژرفی است که می توان در آن غواصی کرد و به انواع گوهرهای معنوی دست یافت با آنکه تا آن زمان کتابهای ارزشمند و گرانقدری نظیر منطق الطیر عطار نیشابوری و حدیقت الحقیقت سنائی و گلشن راز شبستری از مهمترین و عمیق ترین کتب عرفانی و صوفیانه به شمار می رفتند ولی با ظهور مثنوی معنوی مولانا و جامعیت و ظرافت و نکته های باریک و …

متن کامل معرفی جامع کتاب مثنوی معنوی مولوی را در مرکز تخصصی شعر و عرفان مطالعه نمایید.

منابع و مراجع :

  1. شرح جامع مثنوی معنوی – دفتر دوم – تالیف کریم زمانی – انتشارات اطلاعات

Tags:
اولین نفری باشید که نظرتان را ثبت می کنید

ارسال پاسخ

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

تماس با دیدارجان

لطفا نظرات ، انتقادات و پیشنهادات خود را ارسال فرمایید.

درحال ارسال

وارد شوید

اطلاعات خود را فراموش کرده اید؟