قصه آن مطرب که در بزم امیر تُرک غزل خواند | شرح و تفسیر

من ندانم که تو ماهی یا وَثَن ؟ / من ندانم تا چه می خواهی ز من ؟

مطرب می گفت : من نمی دانم که تو ماه هستی یا بُت ؟ من نمی دانم تو از من چه می خواهی . [ وَثَن = بُت ]

من ندانم که چه خدمت آرَمَت ؟ / تن زنم یا در عبارت آرَمَت ؟

من نمی دانم که چه خدمتی برای تو بجا آورم ؟ آیا ساکت باشم و یا کمالات تو را به زبان آورم ؟ [ از اینجا تا بیت 707 لحنِ ابیات به گونه ای است که می توان آن را راز و نیاز عاشق با حضرت حق تلقی کرد . که بیانی است از معیّت خداوند : معیت ماخوذ است از قسمتی از آیه 4 سوره حدید ” و هو معکم اینَ ما کنتم ( او با شماست هر جا که باشید ) . معیت در اصطلاح عرفا و حکمای الهی بدین معنی است که همه چیز ، قائم به حق است و حق تعالی در همه جا و همه حال با موجودات است . چنانکه امام علی (ع) در کلامی عمیق و سخنی انیق فرماید : « حضرت حق تعالی با موجودات است اما نه آنگونه که همسنخ آنان باشد . و به جز موجودات است اما نه آنطور که از آنان جدا باشد » ]

این عجب که نیستی از من جدا / می ندام من کجاام ؟ تو کجا ؟

شگفت اینست که تو از من جدا نیستی . و نمی دانم که من کجا هستم و تو کجایی ؟

می ندانم که مرا چون می کشی / گاه در بَر ، گاه در خون می کشی

نمی دانم که چگونه مرا جذب می کنی . گاهی مرا در آغوش می کشی و گاهی غرقه به خون می کنی . [ گاه خداوند با لطف و گاه با قهر ، بنده را مجذوب خود می کند . ]

هنچنین لب در ندانم باز کرد / می ندانم ، می ندانم ساز کرد

مطرب همینطور لب به «نمی دانم» گشود و پی در پی می خواند : نمی دانم ، نمی دانم .

چون ز حَد شد می ندانم از شِگِفت / تُرکِ ما را زین حَراره دل گرفت

چون «نمی دانم نمی دانمِ» مطرب از حد گذشت . تُرکِ ما ، یعنی امیر به خاطر بی صبری از این تصنیف دلگیر شد . [ حراره = تصنیف ، سرورد ، گرمی ، علاقه فراوان ]

برجهید آن تُرک و دَبُّوسی کشید / تا عَلَیها بر سرِ مطرب رسید

آن امیرِ تُرک از جا پَرید و گُرزی کشید تا اینکه ناگاه بر سرِ مطرب رسید .

گُرز را بگرفت سرهنگی به دست / گفت : نه ، مُطرب کُشی این دَم بَد است

یکی از سرهنگان گُرز را از دستِ امیر گرفت و گفت : نه ، این کار را نکن . در این موقعیّت کشتن مطرب کارِ خوبی نیست .

گفت : این تکرارِ بی حدّ و مَرَش / کوفت طبعم را ، بکوبم من سرش

امیرِ تُرک گفت : این تکرار نامحدود و بی حسابِ او حالم را به هم زده است . بگذار با این گُرز سرش را بکوبم . [ مَر = حساب ، شمار / بی مَر = بی حساب بی شمار ]

قلتبانا می ندانی ، گُه مَخور / ور همی دانی ، بزن مقصود بَر

ای بی ناموس ، اگر حرف بلد نیستی گُه نخور . و اگر بلدی مقصودت را بیان کن . [ بر مقصود بزن = منظور اینست که سخن بلیغ بگو تا مقصودت را خوب بیان کنی ]

آن بگو ای گیج که می دانی اش / می ندانم می ندانم در مکش

ای گیج ، چیزی را بگو که می دانی . اینقدر بانگِ «نمی دانم نمی دانم» سر مده .

من بپرسم کز کجایی ، هَی مُری ؟ / تو بگویی : نه ز بلخ و نه از هَری

ای ریاکار ، من از تو سؤال می کنم که اهلِ کجایی ؟ تو جواب می دهی نه از بلخ هستم و نه از هرات . [ مُری = ریاکار ]

نه ز بغداد و نه مَوصِل نه طراز / در کشی در نی و نی راهِ دراز

نه از بغداد هستم و نه از مَوصل و نه از طَراز . و در نه نه گفتن راهِ طویلی می پیمایی . یعنی پشت سر هم نه نه می گویی . [ موصل = از شهرهای شمال عراق واقع در کنارۀ غربی رود دجله است و از اهمّ مناطق نفتی عراق به شمار می رود . خرابه های نینوا در حوالی آن شهر است ( معین (اعلام) ، ج 6 ، ص 2047 ) / طَراز = شهری در ترکستان شرقی ]

خود بگو من از کجاام ، باز رَه / هست تَنقیحِ مَناط  اینجا بَلَه

تو فقط بگو من اهلِ فلان جا هستم و خود را راحت کن . در اینجا یعنی در حضور من مقصود را کم کم فاش کردن نشانۀ بلاهت و کودنی است . [ بَلَه = بلاهت و ابلهی / تَنقیحِ مَناط = در بیان مولانا تعبیری است از اینکه کسی مطلب و منظور خود را با تأنّی فاش کند یعنی شاخ و برگ ابهام را اندک اندک از مقصود خود بزداید ]

یا بپرسیدم : چه خوردی ناشتاب ؟ / تو بگویی : نه شراب و نه کباب

یا مثلاََ از تو می پرسم : صبحتنه چه غذایی خورده ای ؟ تو می گویی نه شراب خورده ام و نه کباب . [ ناشتاب = به معنی ناشتا و کسی که صبحانه نخورده باشد ( برهان قاطع ، ج 4 ، ص 2099 ) ]

نه قَدید و نه ثَرید و نه عدس / آنچه خوردی ، آن بگو ، تنها و بس

نه گوشت خشکیدۀ نمک سُود خورده ام و نه ثَرید (آبگوشت) و نه عدس . فقط چیزی را که خورده ای بگو . [ قَدید = گوشت خشک کردۀ نمک سود ]

این سخن خایی دراز از بهرِ چیست ؟ / گفت مطرب : زآنکه مقصودم خفی ست

این نشخوار کلام و تطویل گفتار برای چیست ؟ مطرب گفت : زیرا مقصود من پنهان است . ( سخن خایی = سخن را پیچ و تاب دادن ) [ مولانا در این بیت و دو بیت بعدی مقصود نهایی خود را از این حکایت بیان می کند . ]

می رَمَد اثبات پیش از نفیِ تو / نفی کردم تا بَری اثبات بُو

پیش از نفی ، اثبات از تو فرار می کند . یعنی مادام که به نفی های مقدماتی و لازم نرسی به اثبات حقیقی دست نخواهی یافت .

در نوا آرم به نفی این ساز را / چون بمیری ، مرگ گوید راز را

این ساز را با نغمۀ منفی می نوازم تا آنگاه که مُردی . مرگ ، راز بقا را برای تو بازگو کند . [ «مطرب» در سه بیت اخیر در کسوت آموزگار حقیقت و مرشدی با کمال ظاهر می شود . «در نوا آوردن ساز» با «مطرب» تناسب دارد . ]

منظور سه بیت اخیر : تا هستیِ مجازی و منِ کاذب خود را نفی نکنی و از خودبینی و زوائدِ بربستۀ خود دست نکشی به معرفت هستیِ حقیقی نائل نخواهی شد .

مراد از «مرگ» در این بیت ، مرگِ اختیاری و موتِ ارادی است که عبارت است از میراندنِ منِ کاذب و محوِ هویّتِ تصنّعی و مجازی خود . چنانکه بخش بعدی نیز در بسط و تفصیل مرگ اختیاری است .

شرح و تفسیر بخش قبل                    شرح و تفسیر بخش بعد