گفتن موسی به فرعون یک پند و چهار فضیلت را | شرح و تفسیر

گفت : ای موسی کدامست آن یکی ؟ / شرح کن با من از آن یک ، اندکی

فرعون گفت : یا موسی آن یک حرف کدام است ؟ اندکی از آن را برای من شرح بده .

گفت : آن یک که بگویی آشکار / که خدایی نیست غیرِ کِردگار

موسی (ع) گفت : آن یک حرف اینست که آشکارا بگویی که خدایی جز خدای یگانه نیست .

خالقِ افلاک و اَنجُم بر عُلا / مردم و دیو و پَریّ و مرغ را

آفریدگار افلاک و ستارگان در بلندایِ آسمان و آفریدگار آدمیان و دیوان و پریان و پرندگان هموست . [ عُلا = همان عُلی به معنی رفعت و بلندی مقام است . ]

خالقِ دریا و دشت و کوه و تیه / مُلکتِ او بی حد و او بی شبیه

پدید آورندۀ دریاها و دشت ها و کوه ها و بیابان ها باز هموست . سلطنت او بیکران است و همتایی ندارد . [ تیه = بیابان ]

گفت : ای موسی کدامست آن چهار ؟ / که عِوَض بِدهی مرا ، بر گو بیآر

فرعون گفت : ای موسی ، آن چهار چیزی که می خواهی به من عوض بدهی چیست ؟ آن را بازگو کن و برایم فراهم ساز .

تا بُوَد کز لطفِ آن وعدۀ حَسَن / سُست گردد چارمیخِ کفرِ من

تا شاید به لطفِ آن وعدۀ خوب ، کفر و عصیان شدیدِ من کم شود . [ چارمیخ = نوعی کیفر و شکنجه / چارمیخ شدن = کمال محکم شدن ]

بو که ز آن خوش وعده های مُغتَنم / برگشاید قفلِ کفرِ صد مَنَم

شاید به لطفِ آن وعده های خوب و غنیمت شمرده شده ، قفلِ صد مَنی کفرم گشوده شود .

بو که از تأثیرِ جُویِ اَنگبین / شَهد گردد در تَنَم این زهرِ کین

شاید بر اثرِ جُوی عسل ، زهرابۀ کینه ام نسبت به حق به عسل دگرگون شود . یعنی صفاتِ ناپسندم به صفاتِ پسندیده مبدّل گردد . [ « جُوی عسل » اشاره دارد به قسمتی از آیه 15 سورۀ محمد « در باغ های بهشت ، جویباری زلال و گوارا و جویباری از شیر طعم ناگشته و جویباری از باده ناب و انگبین پالوده از موم جاری است » در سه بیت بعدی نیز اشارتی به همین آیه است . ]

یا ز عکسِ جُویِ آن پاکیزه شیر / پرورش یابد دَمی عقلِ اسیر

یا شاید بر اثرِ انعکاس آن جُویِ پاکِ شیر ، لحظه ای این عقلِ اسیرِ من پرورش یابد . [ عقل من به بندِ هوی و کمندِ دغا گرفتار شده . شاید جُویِ شیری که در بهشت جاری است در وجودِ من پرتوی زند و عقلِ اسیر مرا رها سازد . همانطور که کودک برای رشد نیازمندِ شیر است . عقلِ ضعیف و کودکانۀ من نیز محتاجِ شیرِ معنوی است تا رشد کند . ]

یا بُوَد کز عکسِ آن جُوهایِ خَمر / مست گردم ، بو بَرَم از ذوقِ امر

یا شاید بر اثرِ انعکاسِ آن جُوی های شراب ، مست شوم و لذّتِ امرِ الهی را بچشم .

یا بُوَد کز لطفِ آن جُوهایِ آب / تازگی یابد تنِ شورۀ خراب

یا شاید بر اثرِ لطافتِ جُوی های آبِ زلالِ بهشتی ، تنِ من که همچون شوره زارِ ویران شده ای است . طراوت و تازگی پیدا کند .

شوره ام را سبزه یی پیدا شود / خارزارم جَنّتِ مأوا شود

در شوره زار وجودم ، سبزۀ ایمان و عرفان بروید و خارستانِ وجودم به بهشتِ روحانی مبدّل گردد . [ خارزار = خارستان / جَنّتِ مأوا = جَنّة المأوی ، به معنی بهشتی که جایگاه استقرار و سکونت است . در آیه 15 سورۀ نجم آمده است « بهشت برین کنارِ اوست » ]

بو که از عکسِ بهشت و چارجُو / جان شود از یاریِ حق ، یارجُو

شاید که بر اثرِ انعکاس بهشت و چهار جویی که در آن روان است . جانِ من به مددِ حضرتِ حق ، در صدد جستن معشوق حقیقی برآید . [ یارجُو = جویندۀ یار / چارجُو = چهار جوی ، اشاره است به آیه 15 سورۀ محمّد  « در باغ های بهشت ، جویباری زلال و گوارا و جویباری از شیر طعم ناگشته و جویباری از باده ناب و انگبین پالوده از موم جاری است »

آنچنان کز عکسِ دوزخ گشته ام / آتش و ، در قهرِ حق آغشته ام

چنانکه اکنون بر اثرِ انعکاسِ دوزخ به آتش مبدّل شده ام و در خشمِ الهی مستغرق گشته ام . [ عکس = در این بیت و ابیات قبلی و بعدی به معنی انعکاس و بازتاب است . ]

گه ز عکسِ مارِ دوزخ ، همچو مار / گشته ام بر اهلِ جَنّت ، زهربار

گاهی بر اثرِ انعکاس مارِ جهنم به ماری زهرآگین مبدّل می شوم و بر بهشتیان زهر می افشانم .

گه ز عکسِ جوششِ آبِ حَمیم / آبِ ظلمم کرده خلقان را رَمیم

گاهی نیز بر اثرِ انعکاسِ آبِ جوشان دوزخ ، آبِ سوزان وجوشانِ ستمکاری ام استخوان مردم را پوسانده و فرسوده کرده است . [ حَمیم = آب داغ و جوشان ، در آیات قرآن کریم از جمله آیه 70 سورۀ انعام ، یکی از عذاب های دوزخیان ذکر شده است / رَمیم = پوسیده ، استخوان پوسیده ]

من ز عکسِ زَمهَریرم زَمهَریر / یا ز عکسِ آن سَعیرم چون سَعیر

من بر اثرِ انعکاسِ سرمایِ سختِ دوزخ ، بسیار سردم . و یا بر اثرِ انعکاسِ آتشِ فروزان آن مانندِ آتشی فروزانم . ( زَمهَریر = سرمای سخت ، در آیه 14 سورۀ دهر  مقابلِ «شمس» ذکر شده / سعیر = از نام های دوزخ است ، به معنی آتش فروزان و سوزان و همچنین به معنی زبانۀ آتش ، این لفظ مکرراََ در قرآن بکار رفته از جمله آیه 11 سورۀ فرقان ) [ سردی روحِ فاقدِ معنای من ، انعکاسی است از زمهریر دوزخ ، و خشم و صولتِ من نیز انعکاسی است از سعیر دوزخ . ]

دوزخِ درویش و مظلومم کنون / وایِ آنکه یابَمش ناگه زبون

اینک من برای ناتوانان و مظلومان ، دوزخ محسوب شوم . وای به حالِ کسی که ناگهان ضعیف و درمانده اش یابم . [ مولانا از زبان فرعون می گوید : همۀ کسانی که به مظلومان و ضعیفان زور می گویند و در مقابل قدرت برتر سرِ تسلیم فرود می آورند و اظهار ذلّت می کنند فرعون سیرت اند . چنانکه در بیت 972 دفتر سوم می فرماید :

ای دریغ این جمله احوالِ تو است / تو بر آن فرعون برخواهیش بست ]

مولانا از بیت 2517 تا اینجا از زبان فرعون بیان کرد که اخلاقِ حمیده و اوصافِ پسندیده ، انعکاسی از بهشت است . و اخلاق ذمیمه و اوصافِ نکوهیده انعکاسی از دوزخ .

شرح و تفسیر بخش قبل شرح و تفسیر بخش بعد