نشستن دیو بر مقام سلیمان و تقلید کارهای او | شرح و تفسیر

با دو عقل ، از بس بلاها وارهی / پایِ خود بر اوجِ گردون ها نهی

زیرا به وسیلۀ دو عقل از بلاهای بسیاری نجات خواهی یافت و پایِ همّتِ خود را بر اوجِ فلک خواهی نهاد . [ با داشتن دو عقل معاش و معاد می توانی به اوج کمالاتِ روحی و اخلاقی نائل شوی . ]

دیو گر خود را سلیمان نام کرد / مُلک بُرد و مملکت را رام کرد

اگر چه شیطان نامِ خود را سلیمان نهاد و مقامِ سلطنت را به دست آورد و کشور را مطیع خود کرد . [ مولانا می گوید طالحان نیز خود را به صورتِ صالحان می آرایند و کارهای آنان را تقلید می کنند . امّا « از محقّق تا مقلّد فرق هاست » ]

صورتِ کارِ سلیمان دیده بود / صورت اندر سِرِّ دیوی می نمود

گر چه شیطان ، ظاهر و صورتِ کارِ سلیمان را داشت . امّا در ظاهر کارِ او آثار و علائم شیطانی دیده می شد . ( صورت اندر = در صورت ، در ظاهر ) [ این موضوع بر هر کسی مکشوف نبود . زیرا فقط ژرف بینان کنجکاو می توانستند بدین نکته واقف شوند که شیطان اگر چه به ظاهر سلیمان نبی است امّ در باطن همان اهریمنِ غبی است . ]

خلق گفتند : این سلیمان بی صفاست / از سلیمان تا سلیمان فرق هاست

مردمان ژرف بین می گفتند : در این سلیمان ، صفایی وجود ندارد . یعنی صفای آن نبی کریم را ندارد . از این سلیمان تا آن سلیمان تفاوت های بسیاری وجود دارد .

او چو بیداری ست ، این همچون وَسَن / همچنانکه آن حَسَن با این حَسَن

برای مثال ، سلیمان نبی مانندِ بیداری است و این شیطانِ لعین مانندِ خواب . چنانکه آن حَسَن ( وزیر بلند طبع و نیک سرشت ) با این حَسَن ( وزیر خسیس و بَدنهاد ) فرق های بسیاری داشت . [ رجوع شود به بخشهای صله گرقتن شاعر از شاه و باز آمدن شاعر بعد چند سال در همین حکایت ] ( وَسَن = خواب سنگین ، مسلط شدن خواب بر انسان )

دیو می گفتی که حق بر شکلِ من / صورتی کرده ست خوش بر اَهرِمَن

شیطان برای حفظِ منصبِ غصبی خود و گمراه کردن مردم می گفت : خداوند ، شیطان را به صورت و هیأتِ زیبای من آفریده است .

دیو را حق صورتِ من داده است / تا نیندازد شما را او به شست

حضرت حق ، به شیطان صورت و هیآتِ ظاهری مرا داده است . مبادا او شما را به دامِ خود گرفتار کند . [ تا = در اینجا به معنی زنهار و هشدار آمده است / شَست = قلّابِ ماهیگیری ، در اینجا منظور دامِ شیطانی است ]

گر پدید اید به دعوی ، زینهار / صورتِ او را مدارید اعتبار

اگر آن شیطان در نظرِ شما مجسّم شد و ادعا کرد که من سلیمانم . مبادا به ظاهرِ او اهمیتی دهید و فریبِ او را بخورید .

دیوشان از مکر این می گفت ، نیک / می نمود این ، عکس در دل های نیک

البته شیطان این حرف ها را از روی حیله و نیرنگ می گفت . امّا در ضمیرِ مردمِ روشن بین و آگاه بر عکسِ این حرف ها دیده می شد . یعنی اهلِ معرفت سخنان او را باور نمی کردند و یقین داشتند که این همان شیطان ملعون است .

نیست بازی با مُمَیّز ، خاصه او / که بُوَد تمییز و عقلش غیب گو

انسانِ عاقل را نمی توان بازی داد . بخصوص آن عاقلی که از اسرارِ جهان غیب نیز اطلاع دارد و حقایقِ آن را بازگو می کند . [ مُمَیّز = تمییز دهنده ، کسی که دارای قوۀ شناخت است و حق و باطل را از هم باز می شناسد ]

هیچ سِحر و هیچ تلبیس و دَغَل / می نبندد پرده بر اهلِ دُوَل

هیچ جادو و مکر و نیرنگی نمی تواند بر دلِ اهل الله حجابی بکشد . [ تَلبیس = نیرنگ سازی ، پنهان کردن مکر و فریب خود / دَغَل = تباهی ، نیرنگ و حیله / اهلِ دُوَل = کسانی که دولت الهی و سعادت ابدی را به دست آورده اند . به عبارتی همان عارفان روشن بین ]

پس همی گفتند با خود ، در جواب / باز گونه می روی ای کژخِطاب

پس مردمِ خردمند و ژرف بین در دلِ خود به آن شیطان جواب می دادند : ای یاوه گو وارونه حرکت می کنی . [ به اصطلاح داری نعل وارونه می زنی و خیال می کنی که ما مقهورِ نیرنگ تو شده ایم . ]

بازگونه رفت خواهی همچنین / سوی دوزخ اَسفل اندر سافلین

همانطور که سخنانت وارونه است . یعنی همانطور که گفتارت عاری از حقیقت است . خود نیز به سوی نازل ترین مراتبِ دوزخ خواهی رفت . [ مصراع دوم مأخوذ است از آیه 5 سورۀ تین « سپس باز بریمش به فروترین مرتبت » . مفسران قرآن کریم «اَسفَلَ السافلین» را به دورۀ پیری و کهنسالی تفسیر کرده اند . زیرا در آیه 4 سورۀ تین می گوید : ما آدمی را به نکوترین خلقت آفریدیم . چنانکه در آیه 70 سورۀ نَحل و آیه 5 سورۀ حج ، دورۀ پیری به اَرذَلِ العُمُر ( = پست ترین مرحلۀ عمر ) تعبیر شده است . جمعی از مفسران نیز «اَسفَلَ السافلین» را پایین ترین مرتبۀ دوزخ دانسته اند . زیرا در آیه 6 سورۀ تین ، مؤمنان را استثنا می کند ( مجمع البیان ، ج 10 ، ص 511 و کشّاف ، ج 4 ، ص 774 ) .

او اگر معزول گشته ست و فقیر / هست در پیشانیش بَدرِ مُنیر

او ( سلیمان ) اگر چه ظاهراََ از مقامِ سلطنت خلع شده و هم اکنون فقیر و تهیدست مانده است . امّا در پیشانی او قرصِ ماهِ تابان می درخشد .

تو اگر انگشتری را برده ای / دوزخی ، چون زَمهَریر افسرده ای

گر چه تو انگشتری سلیمان را رُبوده ای . لیکن تو یک دوزخ هستی که از سرمایِ سخت ، منجمد و افسرده شده ای . [ زَمهریر = سرمای سخت ( آیه 13 سوره انسان ) ]

ما به بَوش و عرض و طاق و طُرُنب / سر کجا ، که خود همی نَنهیم سُنب

ما در برابرِ عظمت و خودنمایی و کرّ و فرِّ تو سر که فرو نمی آوریم هیچ ، بلکه حتّی سُمّ هم خم نمی کنیم . [ بَوش = کرّ و فرّ ، خودنمایی / عارض = صورت ، ظاهر ، آنچه غیر ذاتی است ، در اینجا به معنی خودنمایی است / طاق و طّرُنب = کرّ و فرّ ، جلال و شکوه طاهری ]

ور به غفلت ما نهیم او را جبین / پنجه یی مانع برآید از زمین

و اگر ما غفلتاََ در برابرِ او پیشانی بر زمین بگذاریم . دستی از زمین بیرون می آید و ما را از این عمل باز می دارد .

که مَنِه آن سَر مر این سَرزیر را / هین مکن سجده مر این اِدبار را

که در برابرِ این فرومایه سر بر زمین مگذار . مبادا به این بدبخت سجده کنی . [ سَرزیر = پست ، فرومایه ]

کردمی من شرحِ این ، بس جان فزا / گر نبودی غیرت و رَشکِ خدا

اگر غیرت و رَشکِ الهی نبود . یعنی اگر خداوند اجازه می داد که اسرارِ ربوبی را فاش کنم . من این نکته را بسیار لطیف و دلنشین شرح می دادم . [ توضیح غیرت در شرح بیت 1713 دفتر اوّل آمده است ]

هم قناعت کن تو ، بپذیر این قَدَر / تا بگویم شرحِ این وقتی دگر

تو فعلاََ به همین که گفتم بسنده کن و آنرا بپذیر تا در فرصتی دیگر نکنه مزبور را برای تو شرح دهم .

نامِ خود کرده سلیمانِ نبی / روی پوشی می کند بر هر صَبی

آن دیو نامِ خود را سلیمانِ نبی گذاشته و با این کار نزدِ کودکان و نادانان صورتِ واقعی خود را می پوشاند . ( صَبی = کودک ) [ تزویر آن دیو نزدِ مردان الهی کاملاََ روشن است . و فقط او می تواند حقیقت را از اطفال بپوشاند . یعنی تنها طفل سیرتان فریب او را می خورند . ]

در گذر از صورت و از نام ، خیز / از لقب وز نام ، در معنی گُریز

ای سالکِ طریقت از مرحلۀ ظاهر و اسم بگذر و از لقب و اسم به سوی معنی متوجّه شو . [ اسم و رسم را کنار بگذار و طالب حقیقت شو . ]

پس بپرس از حدِّ او وز فعلِ او / در میانِ حدّ و فعل ، او را بجو

پس در بارۀ حدّ و مرتبۀ معنوی و اعمالِ خالصِ او سؤال کن . یعنی دقّت کن و ببین آیا از حیثِ معنویات و اعمالِ صالح فردی موفق است یا خیر . آنگاه حقیقتِ باطنی او را از طریق مرتبۀ روحی و اعمالِ او پیدا کن . [ پس نباید گولِ ظاهر و طاق و طرنب اشخاص را بخوری بلکه باید با معیار حقیقی شخصیت ها را بسنجی . منظور اینکه معیارت در شناخت افراد ، مسائلِ معنوی و باطنی باشد نه ظواهر . ]

شرح و تفسیر بخش قبل شرح و تفسیر بخش بعد