گفت : عبداََ مومناََ ، باز اوش گفت : / کو نشان از باغِ ایمان گر شِکُفت ؟

زید گفت : صبح کردم در حالی که بنده ای مومن بودم . باز حضرت پیامبر (ص) به زید گفت : اگر باغ ایمانت شکفته شده . نشان آن باغ کو و کجاست ؟

گفت : تشنه بوده ام من روزها / شب نخفتستم ز عشق و سوزها

زید گفت : روزها تشنه بودم و شب از عشق و سوزها نخوابیدم . [ روزها ، روزه دار بودم و شب ها در حال قیام و تهجد ]

تا به روز و شب گذر کروم چنان / که از اِسپر بگذرد نوکِ سِنان

این تزکیه و تهذیب ادامه یافت تا آنکه از روز و شب چنان گذشتم که نیزه از سپر می گذرد . [ یعنی به مافوق زمان گام نهادم و از عالمِ ماده و مدّت در گذشتم و به مقام تجرید واصل شدم . سِنان = نیزه ]

که از آن سو ، مُولِد و مادت یکی است / صد هزاران سال و ، یک ساعت یکی است

زید گفت : ای رسول خدا ، من به مقامی رسیدم که دیدم سرچشمۀ هستی و مایۀ اصلی همه مخلوقات یکی است و همه موجودات ، تجلّیات حضرت حق است و در این مرتبه ، صدها هزار سال با یک ساعت ، فرقی نمی کند . [ زیرا مسئله امتداد و کشش زمان ، در ماورای طبیعت و مقام وحدت ، بکلی منتفی است ]

هست ابد را و ازل را اتّحاد / عقل را ره نیست آن سو ز افتقاد

در این مرتبه ، ابد و ازل با هم اتحاد دارند . و عقلِ جزیی به سبب فقدان استعدادِ لازم نمی تواند به این مقام راه یابد . [ افتقاد = جستن هر چیز گمشده ، گم کردن چیزی ، در اینجا مراد فقدانِ قابلیت و استعداد لازم است ]

گفت : از این ره کو ره آوردی ؟ بیآر / کو نشانِ یکرهی ز آن خوش دیار

حضرت رسول به زید گفت : از این راه ، کو آن ارمغانی که با خود آورده ای ؟ آنرا برایم بیاور . کو نشانه یک راهی و وحدت که دلیل بر آن دیار خوش و نغز باشد ؟

گفت : خلقان چون ببینند آسمان / من ببینم عرش را با عرشیان

زید گفت : ای رسول خدا هنگامی که مردم عادی ، به آسمان نظر می کنند و آسمان لاجوردین را می بینند . من عرش و عرشیان را مشاهده می کنم .

هشت جنت ، هفت دوزخ ، پیشِ من / هست پیدا همچو بُت پیشِ شَمَن

فردوس برین که دارای هشت طبقه است و دوزخ آتشین که هفت طبقه دارد در نظر من چنان پیداست که بت در مقابل بت پرست . [ شَمَن = بت پرست ]

یک به یک وا می شناسم خلق را / همچو گندم من ز جو در آسیا

من باطن مردم را یک به یک می شناسم . همانسان که در آسیاب ، گندم را از جو باز می شناسم و می توانم میان آنها فرق بگذارم .

که بهشتی کیست و بیگانه کی است ؟ / پیشِ من پیدا چو مار و ماهی است

می دانم که بهشتی کیست و بیگانه از بهشت کدام است . مانند مار و ماهی در نظرم آشکار است . [ عارف کامل ، می تواند احوال قیامت را در همین دنیا مشاهده کند ]

روزِ زادن ، روم و زنگ و هر گروه / یَومَ تَبیَضُ و تَسوَدُ وُجُوه

روز زاییده شدن ، چه رومی و چه زنگی ، هر گروهی از هم بازشناخته می شود . در آن روز رخساره هایی سپید گردد و رخساره هایی سیاه . [ مصراع دوم مقتبس است از آیه 106 سوره آل عمران . « روزی که رخساره هایی سپید گردد و روهایی سیاه » ]

پیش از این هر چند جان ، پُر عیب بود / در رَحِم بود و ز خلقان ، غیب بود

پیش از این زمان ، هر چند که جان ، پر از عیب بود . ولی در رَحِم قرار داشت و از دید و نظر مردم ، مستور بود . یعنی جان آدمی ، مادام که در مرحله جنینی قرار گرفته ، اگر چه بسیار عیبناک است ولی چون مستور و پنهان است کسی نمی نواند معایب آن را مشاهده کند .

الشَقّیُ مَن شَقا فی بَطنِ الاُم / مِن سِماتِ اللهِ یُعرَف کُلُهُم

سیه روز و بدبخت آن کس است که در شکم مادرش بدبخت و سیه روز بوده است . از نشانه های خدا ، همه احوال آنان شناخته شود . [ اشاره است به حدیث « نیکبخت کسی است که در شکم مادرش نیکبخت باشد و بدبخت نیز همینطور » ( احادیث مثنوی ، ص 35 ) ]

تن چو مادر ، طفلِ جان را حامله / مرگ ، دردِ زادن است و زلزله

برای مثال ، تن مانند مادر ، طفلِ جان را باردار است . یعنی تن حاملِ روح است . یعنی هرگاه در این دنیا ، زنی وضع حملش نزدیک شود و دچار درد زایمان گردد . اطرافیان آن زن منتظر می شوند که جنینی که درون شکم مادر است چگونه است ؟ آیا پسر است یا دختر ؟ سیاه است یا سفید ؟ زشت است یا زیبا ؟ مرگ هم نوعی درد زایمان است . یعنی جنین روح می خواهد از رحمِ کالبد بیرون آید و در دنیایی دیگر زاده شود . و چون از این جهان رحلت کرد و در آن جهان زاده شد . جمیع اوصاف او مصور و مجسّم می گردد و آنگاه معلوم می گردد که سعید است یا شقی .

جمله جانهایِ گذشته مُنتَظِر / تا چگونه زاید آن جانِ بَطِر

همه جانهای گذشته و همه ارواحی که قبلا به آن دنیا پرواز کرده اند در انتظارند تا آن جان و روح مسرور که در زهدان تن قرار گرفته چگونه در عالم آخرت متولد می شود ؟ [ بَطِر = شادمان و سرمست ]

زنگیان گویند : خود از ماست او / رومیان گویند : نَی ، زیباست او

زنگیان و سیاه پوستان می گویند : این جنین مانند ما سیاه پوست است و رومیان و سفید پوستان هم می گویند : چنین نیست بلکه این جنین مانند ما زیباروست . [ منظور از «زنگیان» در اینجا اشقیا و منظور از «رومیان» همانا صالحان اند ]

چون بزاید در جهانِ جان و جود / پس نماند اختلافِ بیض و سُود

همینکه آن جنین از رحم مادر در جهان جان و بخشش یعنی در جهان پس از مرگ زاده شد . دیگر میان آنان اختلاف از بین می رود و دیگر بر سَرِ اینکه آن کودک ، سیاه است یا سفید نزاع درنمی گیرد . [ بیض = جمع ابیض به معنی سیفید . سُود = جمع اَسوَد به معنی سیاه ]

گر بُوَد زنگی ، برندش زنگیان / وَر بُوَد رومی ، کَشَندَش رومیان

اگر آن مولود ، زنگی باشد . زنگیان او را با خود می برند و اگر آن مولود ، رومی باشد . رومیان او را با خود می برند . [ هر کس به اصل خود باز می گردد . بدکاران به جمع بَدان ، و نکوکاران به جمع نیکان رجوع می کنند ]

تا نزاد او ، مشکلاتِ عالَم است / آنکه نازاده شناسد او ، کم است

تا وقتی آن مولود ، به مرحله تولد نرسیده . تشخیص ماهیت او یکی از مشکلات عالم است . ولی کم اند کسانی که مولود را قبل از تولد شناسایی کنند و چگونگی او را تشخیص دهند . مثلا بگویند : پسر است یا دختر ؟ سیاه است یا سفید ؟ و …

او مگر یَنظُر بَنُورِالله بُوَد / کاندرونِ پوست ، او را ره بُوَد

آن کسی که از حال پدیده های ماورای ظاهر باخبر می شود کسی است که با نور خدا می بیند .

اصلِ آبِ نطفه ، اِسپیداست و خَوش / لیک عکسِ جانِ رومی و حَبَش

اصلِ آب نطفۀ آدمی ، سفید و بی کدورت است . ولی پرتو جانِ رومی و حبشی در آن افتاده است و آن را از حالت صفا و بیرنگی ، به رنگی و شکلی درمی آورد . یعنی حقایق در نفس الامر و هویت خود جنبۀ معنوی و صفا دارند . همینکه با مسائل مادی و تعیّنات دنیوی در می آمیزند . تعدد و کثرت نمایان می شود . چنانکه آبِ نطفه سفید است . ولی هنگامی که وارد مجاری تحولی طبیعت می شود . از این آب سفید ، انسانهای مختلفی زاده می شوند . با اشکال و رنگهای مختلف .

می دهد رنگ ، اَحسَن التَقویم را / تا به اَسفَل می بَرَد این نیم را

ولی پرتو جان رومی ، رومی را بهترین صورت می دهد و آن یکی را به فروترین مرتبت فرو می برد . [ اشاره است به آیه 4 و 5 سوره تین . « و همانا آدمی را در بهترین و نکوترین هنجار آفریدیم . سپس به جهت نافرمانی ، او را به پست ترین مراتب باز گرداندیم » ( اَسفُل = پایین تر و پست تر ) ]

این سخن پایان ندارد ، باز ران / تا نمانیم از قِطارِ کاروان

این سخن پایانی ندارد . باز کلام را به سوی قصه زید بران تا از قافله عقب نمانیم . یعنی از کاروان کلمات و الفاظ مربوط به این داستان عقب نیفتیم .

یَومَ تَبیَضُ و تَسوَدُ وُجُوه / تُرک و هندو ، شُهره گردد آن گروه

روز قیامت بسیاری از صورتها سفید و بسیاری نیز سیاه می گردد . یعنی سپیدرویان ( کنایه از پاکدلان ) از سیه رویان ( کنایه از بدکاران ) شناخته شنوند . [ رجوع شود به شرح بیت 3511 همین بخش ]

در رَحِم پیدا نباشد هند و تُرک / چون که زاید ، بیندش زار و سِتُرگ

هندو و ترک در رَحمِ مادر معلوم نمی شوند . یعنی چگونگی آنان از مردم مخفی است ولی همینکه زاده شدند احوالشان نمایان می گردد که آیا مثلا ناتوان هستند و یا نیرومند .

جمله را چون روزِ رستاخیز ، من / فاش می بینم چو خلقان ، مرد و زن

باز زید گوید : ای رسول خدا ، در این دنیا ، اکنون من همه مردم را از زن و مرد آشکارا مشاهده می کنم . یعنی در روز قیامت ، مرد و زن را در هر حالی که مشاهده خواهم کرد . هم اکنون نیز آنان را در همان حال مشاهده می کنم .

هین بگویم ، یا فرو بندم نَفَس ؟ / لب گزیدش مصطفی ، یعنی که بس

آیا آشکارا بگویم یا دم فرو بندم . یعنی اسرار و حقایق معنوی را بگویم یا سکوت کنم ؟ و حضرت ختمی مرتبت (ص) به او گفت : دیگر خاموش شو و چیزی مگو . [ لب گزیدن = کنایه از دعوت کردن شخص مقابل است به سکوت ]

یا رسول الله بگویم سِرّ حشر ؟ / در جهان پیدا کنم امروز ، نشر ؟

باز زید گفت : ای رسول خدا ، آیا اسرار حشر و قیامت را بگویم و آیا اجازه دارم که امروز در دنیا چگونگی نشر اموات را آشکار سازم ؟

هِل مرا تا پرده ها را بَر دَرَم / تا چو خورشیدی بتابد گوهرم

بگذار من پرده ها را پاره کنم تا گوهر من چون خورشید بدرخشد . [ هِل = رها کن ]

تا کُسوف آید ز من ، خورشید را / تا نمایم نَخل را و بید را

تا از کمال ظهور و چیرگی اسرار باطن و انوار حقیقت من ، این آفتاب صوری ، مغلوب شود و بی فروغ بماند تا من نخل و بید را نشان دهم . یعنی آن مومن و صالح را که چون درخت خرما ، مثمر و مفید است و آن کافر را که چون درخت بید ، بی ثمر و نامفید مانده است آشکار کنم . [ نخل و بید = استعاره از نیکبخت و بدبخت . کسوف = شرح بیت 92 همین دفتر ]

وا نمایم رازِ رستاخیز را / نَقد را و نَقدِ قلب آمیز را

در صورتیکه اجازه دهید . من اسرار قیامت را آشکار می کنم و زر و سیم اصلی را از زر و سیم تقلبی جدا خواهم کرد . [ مومنان را از ریاکاران متمایز خواهم کرد . نقد = زر و سیم . قلب آمیز = تقلبی ]

دست ها بُبریده اصحابِ شِمال / وا نمایم رنگِ کُفر و رنگِ آل

دوزخیان را در حالی نشان دهم که دستهایشان ببریده باشد . و نیز رنگ کفر و روشنایی را نشان خواهم داد . ( اصحاب شمال = یاران چپ ، از تعبیرات قرآنی از جمله سوره واقعه ، آیه 27 ) [ ملا هادی سبزواری گوید : رنگ آل یعنی سیمای آلِ حق . و می شود آل به معنای سراب باشد که اعمال اهلِ جهل مانند سرابی است در کویر که بیننده گُمان دارد که آن آبنما واقعاََ آب است ]

وا گشایم هفت سوراخِ نِفاق / در ضیایِ ماهِ بی خَسف و مُحاق

اگر اجازه دهی ، هفت سوراخ را در روشنایی و درخششی همانند روشنایی ماه که خسوفی ندارد و مُحاق نرفته باشد نشان دهم . ( خَسف = خسوف . محاق = شرح بیت 3162 همین دفتر ) . [ این نور ، نور حق است که هرگز دچار خسف و محاق نمی شود . اما مراد از هفت سوراخ نفاق چیست ؟ بعضی گفته اند : مراد هفت طبقه دوزخ است . بعضی مانند نیکلسون گفته اند : مراد هفت صفت ناپسندیدۀ کبر ، حرص ، شهوت ، حسد ، خشم ، آز و عناد است . ( شرح مثنوی معنوی مولوی ، دفتر اول ، ص 474 ) . لاهوری نیز با استناد به حدیثی از پیامبر (ص) ، هفت سوراخ نفاق را ، شرک ، سِحر ، قتل نفس ، ربا خواری ، خوردن مال یتیم و … دانسته است . ( مکاشفات رضوی ، ص 266 ) . اما به نظر می رسد که هیچکدام از این وجوه ، ایهام «هفت سوراخ نفاق» را بر طرف نمی کند . زیرا نه دوزخ به اهل نفاق اختصاص دارد و نه آن اوصاف و اعمال ناپسند به عدد هفت . شاید این وجه به منظور بیت نزدیکتر باشد که «هفت» را عدد تکثیری بگیریم و «سوراخ نفاق» را به لایه های تو در توی نفاق حمل کنیم . یعنی نفاق لایه ها و چهره های درونی بیشماری دارد .

وا نمایم من پِلاسِ اَشقیا / بشنوانم طبل و کُوسِ انبیا ؟

آیا من درون بدکاران را رسوا و نمایان سازم و طبل و کوس پیامبران را بشنوانم . یعنی شوکت و اقتدار آنان را به مردم بفهمانم . [ کوس = طبل بزرگ ]

دوزخ و جنّات و برزخ در میان / پیشِ چشمِ کافران آرَم عِیان

جهنم و بهشت و برزخ واقع در میان آنها را در پیشِ چشم کافران منکر ، آشکارا بیاورم . [ برزخ در لغت به معنی حائل و حاجز میان دو چیز است . و اصطلاحاََ جهانی است میان مرگ و روز رستاخیز . چنانکه در سوره مومنون ، آیه 100 و 101 بدان تصریح شده است . و همچنین برزخ ، اصطلاحاََ بر جهانی میان بهشت و دوزخ اطلاق می شود که در منابع اسلامی آن را اعراف گویند . چنانکه در سوره اعراف ، آیات 46 تا 48 بدان اشاره شده است . ]

وا نمایم حوضِ کوثر را بجوش / کآب بر روشان زند بانگش به گوش

حوض کوثر را در حال جوشیدن نشان دهم به طوری که آب آن ، بر رویشان زده شود و صدایش به گوش رسد . یعنی به حدّی آب کوثر را بطور عینی نشان دهم که بانگ آن به گوش مردمان برسد و آبش به رخسار شان بخورد . [ کوثر = نهری است در بهشت و حوض خاص رسول خدا (ص) در بهشت یا در محشر . بجوش = در حال جوشیدن ]

وآنکه تشنه گِردِ کوثر می دوند / یک به یک را نام واگویم کی اند

و نیز آن کسانی را که تشنه پیرامون حوض کوثر می چرخند آشکارا نشان خواهم داد و نامشان را خواهم گفت .

می بساید دوششان بر دوشِ من / نعرِه هاشان می رسد در گوشِ من

دوش آنان از فرط نزدیکی با دوش من تماس می گیرد و فریادشان نیز به گوشم می رسد .

اهلِ جنّت پیشِ چشمم ز اختیار / در کشیده یکدگر را در کنار

بهشتیان را می بینم که در کمال علاقه و از روی اختیار یکدیگر را در آغوش کشیده اند .

دستِ همدیگر زیارت می کنند / وز لبان هم بوسه غارت می کنند

دست هم را می فشارند و مشتاقانه بر لبان یکدیگر بوسه می زنند .

کر شد این گوشم ز بانگِ واه واه / از خَسان و نعرۀ واحَسرتاه

گوشم از صدای آه آه و واحسرتای دوزخیان فرومایه کر شده است . [ امام علی (ع) در قسمتی از خطبه همّام فرماید . « و هرگاه پرهیزگاران به آیتی برخورند که در آن بیم و هراس است . گوش هوش بدان سپارند . چندانکه گویی شیون و فریاد دوزخیان را آشکارا بشنوند » ( نهج البلاغه فیض الاسلام ، خطبه 184 ) ]

این اشارت هاست گویم از نُغول / لیک ، می ترسم ز آزارِ رسول

این اشارتها را که گفتم . می توانم به صورت مفصل و عمیق نیز شرح دهم ولی می ترسم که حضرت رسول خدا (ص) ناراحت شود . [ این ابیات ناظر به این مطلب است که عارفان روشن بین در همین جهان ، برزخ و قیامت را شهود می کنند . ( نُغول = ژرف و ژرف اندیشی ) ]

همچنین می گفت سرمست و خراب / داد پیغامبر گریبانش به تاب

زید در حالی که سرمست و بی خویش بود از این قبیل سخنان می گفت . حضرت پیامبر (ص) گریبانش را گرفت . یعنی او را متوجه ساخت . [ گریبان تاب دادن = استعاره از توجه دادن ]

گفت : هین درکَش که اسبت گرم شد / عکسِ حق لایَستحی زد ، شرم شد

پیامبر (ص) به زید فرمود : عنان و لگام اختیارت را بکش که اسب روحت گرم شده و خموش شو . بازتاب اینکه خدا از گفتن حق شرم ندارد در تو منعکس شده و شرم از تو رفته است . ( شرم شد = شرم رفت ) [ مصراع دوم اشارت است به آیه 53 از سوره احزاب « ای مومنان به خانه های پیامبر درنیایید مگر به طعامی که بخوانندتان . اما منتظر فراهم شدن آن منشینید و چون خوانده شدید اندرون خانه روید و چون خوردید پراکنده شوید و به گفتگویی سرگرم مشوید که این امر پیامبر را بیازارد و او از شما شرم دارد که چیزی گوید . ولی خدا از گفتن حق ، شرم نمی دارد » ]

آینۀ تو جَست بیرون از غِلاف / آینه و میزان کجا گوید خِلاف ؟

آینه روح تو از حجاب جسمانی خود بیرون آمده و همه حقایق و اسرار را نشان می دهد . ترازوی امین و آینۀ صاف و شفاف کی و کجا چیزی را خلاف واقع نشان می دهد . [ میزان = ترازو ]

آینه و میزان کجا بندد نَفَس / بهرِ آزار و حیای هیچ کس ؟

آینه و ترازو کی به خاطر آزار و شرم کسی از گفتن و نشان دادن واقعیت خموش و ساکت می ماند . [ نَفَس بستن = خاموش و ساکت شدن ]

آینه و میزان مِحک های سَنی / گر دو صد سالش تو خدمت می کنی

آینه و ترازو فی نفسه ، معیارهای بسیار عالی اند . اگر بر فرض تو برای آینه و ترازو دویست سال خدمت کنی و این طور بگویی . [ سَنی = بلند و عالی ]

کز برای من بپوشان راستی / بر فزون بنما و منما کاستی

که به خاطر رضای من ، واقعیت را بپوشان و بیشتر بنما و کمتر نشان بده . [ بر خلاف واقعیت عمل کن ]

اوت گوید : ریش و سَبلَت بر مخند / آینه و میزان و آنگه ریو و بند

آینه و ترازو با زبان حال به تو گویند : خود را بی جهت مسخره مکن و ممکن نیست که خاصیت اصلی و ذاتی آینه و ترازو را از آنان بگیری و آن دو را با حیله و نیرنگ ، همساز نمایی . یعنی وادار کنی که آینه شفاف و صاف و ترازوی سالم ، بر خلاف واقعیت ، چیزی را نشان دهند . و این البته امری محال است . [ ریو = نیرنگ و خدعه ]

چون خدا ما را برای آن فراخت / که به ما بتوان حقیقت را شناخت

حق تعالی بدین جهت مقام ما را عالی کرده که به واسطه ما حقیقت شناخته گردد . [ ملا هادی سبزواری گوید : مراد از آینه و ترازو ، انسان کامل است . جناب امیرالمومنین علی (ع) فرمود : اَنَا المیزان … پس انسان کامل و عقل بالفعل ، حقیقتاَ میزان و ترازوست . ( شرح اسرار ، ص 84 و 85 ) ]

این نباشد ، ما چه ارزیم ای جوان ؟ / کی شویم آیینِ رویِ نیکوان ؟

ای جوان اگر اینطور نباشد ما چه ارزشی داریم ؟ یعنی اگر خاصیت نمایان کردن حقیقت و صداقت در ما نباشد چه ارزشی داریم ؟ و کی می توانیم جلوه گاهِ رخسار خوبرویان (حقیقت) باشیم .

لیک درکش در نمد آیینه را / گر تجلّ کرد ، سینا سینه را

ولی ای زید ، آیینه جهان نمای دل را بپوشان و این قدر از اسرار و حقایق فاش مکن و این تجلّی سینه را که از سینای الهی ناشی شده پوشیده دار .

گفت : آخر هیچ گنجد در بغل ؟ / آفتابِ حق و خورشیدِ ازل ؟

زید به رسول الله گفت : آیا آفتاب حقیقت و خورشید ازل ، در بغل انسان جای می گیرد ؟ یعنی قلبِ انسان می تواند جایگاه خدا باشد ؟

هم بَغل را هم دَغَل را بردَرد / نَی جنون مانَد به پیشش ، نَی خِرَد

آن خورشید ازل و شمس حقیقت ، هم دَغل را از هم می درد و هم بغل را و بالاخره خور را ظاهر می کند . در برابر آن نه دیوانگی می ماند و نه عقل .

گفت : یک اِصبَع چو بر چشمی نهی / بینی از خورشید عالم را تهی

حضرت رسول اکرم به زید فرمود : برای مثال ، اگر تو یک انگشت را بر روی چشمانت بگذاری . دنیا را از آفتاب ، خالی خواهی دید . [ اِصبَع = انگشت ]

یک سرِ انگشت پردۀ ماه شد / وین نشانِ ساتری الله شد

یک سرِ انگشت که بر چشم نهاده میشود . پردۀ ماه می گردد و این مثال ، نشانه ستّار بودنِ خداوند است . ( ساتر = پوشاننده )  [ اگر حق تعالی بر دیده قلب ، انگشتِ ستّاریت گذارد . دیده دل قادر نخواهد شد که انوار ظاهر و تجلّیات باهر او را درک کند . ( شرح کبیر انقروی ، ج 3 ، ص 1289 ) ]

تا بپوشاند جهان را نقطه ای /  خَسف گردد آفتاب از سَقطه ای

تا اینکه یک نقطه یعنی سرِ انگشت ، جهان را بپوشاند و از نظر محو کند . و خورشید نیز بر اثر افتادن از مدار خود ، دچار کسوف گردد . [ کسوف خورشید نوعی گرفتگی است که ضمن آن ، تمام یا قسمتی از خورشید ، تاریک به نظر می رسد و این وضع زمانی پیش می آید که ماه بین زمین و خورشید قرار می گیرد . ولی از نظر قدما ، افتادن خورشید یا ماه است در یکی از عقدتین ، عقدۀ راس و عقدۀ ذنب . ( فرهنگ اصطلاحات نجومی ، ص 626 ) و همین تعریف با معنی کلمه سقطه ( افتادگی و سقوط ) تطابق دارد .

لب ببند و غورِ دریایی نگر / بحر را حق کرد محکوم بشر

ای زید ، لب فرو بند و ژرفای دریای اسرار الهی و حقایق ربّانی را نگر . این حق تعالی است که این دریا را در اختیار بشر قرار داده است . ( غور = ژرفا و عمق هر چیزی ) . [ سالک مجاز نیست که دریافت ها و شهودهای خود را برای هر کسی بازگو کند بلکه کتمان اسرار از شروط سلوک است ]

همچو چشمۀ سَلسَبیل و زَنجبیل / هست در حکمِ بهشتیِ جَلیل

مانند چشمۀ سلسبیل و زنجبیل که حق تعالی آنها را در اختیار بهشتیان والامقام قرار داده است .

سلسبیل = نرم ، روان و آب گوارا و نام چشمه ای در بهشت است . ( المتوکّلی ، ص 25 )  این واژه فارسی است که در قرآن ، سوره دهر ، آیه 18 نیز آمده است « در بهشت ، چشمه ای است که آن را سلسبیل نامند »

زنجبیل = گیاهی است خوشبو . این واژه نیز فارسی است که در قرآن ، سوره دهر ، آیه 17 آمده است . « و ایشان را جامی است لبریز که آمیغ آن زنجبیل است »

چار جویِ جَنّت اندر حکمِ ماست / این نه زورِ ما ، ز فرمانِ خداست

چهار نهر بهشت در اختیار و فرمان ماست . این نصرت از زور و قوّتِ ما نیست بلکه از فرمان خداست .

هر کجا خواهیم داریمَش روان / همچو سِحر اندر مرادِ ساحران

آن جویبارها را به هر کجا که بخواهیم روان می کنیم . مانند سِحر که ساحران هرگونه که بخواهند آن را بکار می گیرند .

همچو این دو چشمۀ چشمِ روان / هست در حکمِ دل و فرمانِ جان

درست مانند چشم های آدمی که سراپا در اختیار دل است و دل هر گونه که بخواهد آنها را در اختیار اراده و میل خود قرار می دهد .

گر بخواهد ، رفت سویِ زهر و مار / ور بخواهد ، رفت سویِ اعتبار

اگر دل بخواهد چشم ها به سوی زهر و مار می روند . یعنی چشم ها به طرف امور حرام ، متوجه می شوند . و اگر دل بخواهد . چشم ها به سوی اعتبار می رود و از همه چیز عبرت می گیرد . نیز به امور والا میل می کند .

گر بخواهد سویِ محسوسات رفت / ور بخواهد ، سویِ مَلبوسات رفت

اگر دل بخواهد چشم ها به سوی محسوسات رود و اگر بخواهد به سوی ملبوسات می رود . [ اکبرآبادی ، ملبوسات را همان معقولات می داند و باز می گوید که مقصود این بیت و بیت آینده یکی باشد و می تواند مراد از ملبوسات ، عام بُوَد مر صُوَر خیالیه و معانی کلیه و جزئیه را . ( شرح مثنوی ولی محمد اکبرآبادی ، دفتر اول ، ص 285 ) . ( ملبوسات = جمع ملبوس به معنی جامه و پوشیدنی ) ]

گر بخواهد ، سویِ کلّیات راند / ور بخواهد ، سویِ جُزویّات ماند

اگر دل بخواهد ، چشم ها را به سوی کلیّات می کشاند و اگر دل بخواهد چشم ها را در جرئیات نگه می دارد .

همچنین هر پنج حس ، چون نایزه / بر مراد و امرِ دل شد جایزه

همین طور حواس پنجگانه مانند لوله و نی میان خالی بر طبق فرمان و اشاره دل ، جاری می شود و به کار می افتد . [ نایزه = نایژه ، لوله ، لوله ابریق و آفتابه ( فرهنگ نفیسی ، ج 5 ، ص 3663 ) . جایزه = روان شونده ، درگذرنده ]

هر طرف کی دل اشارت کردشان / می رود هر پنج حس ، دامن کشان

به هر سو که دل به آن پنج حس اشاره کند . بیدرنگ بدان سو می روند . [ دامن کشان = کنایه از خرامیدن و با ناز و کرشمه راه رفتن است ]

دست و پا ، در امرِ دل اندر مَلا / همچو اندر کفّ موسی آن عصا

همان تصرفی که موسی (ع) در حضور ناظران ، در عصا داشت . قلب نیز در دست و پا همانگونه تصرف دارد . [ اندر مَلا = در برابر چشم حاضران ]

دل بخواهد یا درآید زو به رقص / یا گریزد سویِ افزونی ز نقص

اگر دل بخواهد ، پا فوراََ به رقص در می آید . و یا از نقص و کاستی رو به کمال و فزونی می رود .

دل بخواهد ، دست آید در حساب / یا اَصابع ، تا نویسد او کتاب

اگر دل بخواهد . دست شروع به حساب می کند و یا اینکه آن دست کتاب می نویسد . [ اَصابع = جمع اَصبع به معنی انگشت دست یا پا ]

دست در دستِ نهانی مانده است / او درون ، تن را برون بنشانده است

این دست ظاهری و عضوی ، تماماََ در اختیار آن دست باطنی است که نامش دل است . و خودش در درون قرار دارد و تن را در بیرون نشانده است . یعنی خودِ دل ، مستور و مخفی است و تن و کالبد جسمانی آلتِ فعل خود کرده است .

گر بخواهد ، بر عدُو ماری شود / ور بخواهد بر ولی یاری شود

اگر دل بخواهد ، دست علیه دشمن ، ماری گزنده می شود و اگر دل بخواهد دست برای دوست ، یار و معین می گردد .

ور بخواهد ، کفچه ای در خوردنی / ور بخواهد ، همچو گُرز ده مَنی

اگر دل بخواهد . دست مانند کفچه یا قاشق ، وسیله خوردن غذا می شود و اگر دل بخواهد . دست مانند گُرزِ ده منی می شود و بر سرِ خصم فرود می آید .

دل چه می گوید بدیشان ؟ ای عجب / طُرفه وَصلَت ، طُرفه پنهانی سبب

شگفتا ، دل به این اعضاء و جوارح چه می گوید ؟ عجب وصلتی میان دل و اعضای بدن است که عقل از درک آن حیران می شود . [ طرفه = خوشایند و شگفت ]

دل مگر مُهرِ سلیمان یافته است ؟ / که مِهارِ پنج حس برتافته است

دل مگر انگشتری و مُهرِ سلیمان را پیدا کرده و در کشور وجودش همانند سلیمان (ع) مقام یافته که مِهارِ حواسِ پنجگانه را به دست گرفته است ؟

پنج حسّی از برون ، میسورِ او / پنج حِسّی از درون ، مأمورِ او

حواس پنچگانه ظاهری از بیرون در تصرّف آن دل است . یعنی بی هیچ رنج و مشقتی ، فرمانبر دل است . همینطور حواسِ پنجگانه باطنی نیز از درون ، مأمور اجرای فرمانهای دل است . [ قدماء علاوه بر حواس ظاهری ، به حواس باطنی نیز قائل بودند . از آن جمله ابن سینا ، بحثِ مستوفایی در این زمینه دارد . این حواس عبارتند از : حسِ مشترک ، خیال یا مُصوره ، قوه مُتُخیّله ، حافظه و … ( الشفا ، ص 151 تا 171 ) ]

ده حس است و هفت اندام و دگر / آنچه اندر گفت نآید می شُمَر

ده حس است و هفت اندام و غیر از اینها ، آنچه که به سخن در نمی آید . بشمار آور . [ از ابیات اخیر دانسته شد که روح ، سلطان بدن است و حواس و اعضای بدن ، مأموران او هستند . اما روح نیز بالاستقلال در بدن تصرف ندارد . بلکه به اذنِ الهی است ]

چون سلیمانی دلا در مِهتری / بر پری و دیو ، زن انگشتریی

ای دل تو در مهتری و حکومت ، مانند سلیمان (ع) هستی زیرا که وجود تو واقعاََ عصاره عالَم اکبر است . پس بر دیو و پری حکمِ انگشتری خود را اجراء کن .

گر درین مُلکَت بری باشی ز ریو / خاتم از دستِ تو نستاند سه دیو

اگر تو در این مملکت جسمانی ، از حیله و خدعه بری باشی و از روی عدالت و صداقت رفتار کنی . انگشتری قلبت را آن سه دیو که همانا هوی و هوس و نَفس است از دستت نمی ربایند . ( خاتم = انگشتر و نگین انگشتر ) . [ برخی گویند که سدیو ، نام دیوی است که خاتم سلیمان (ع) را دزدید . ( شرح اسرار ، ص 86 ) . قصه گم شدن انگشتری حضرت سلیمان (ع) و سرگردان بودن وی و به دست آمدن انگشتری در شکم ماهی که طبری و کسایی نقل کرده اند و مقتبس از داستانی است که در تلمود بابلی نقل شده است . « روزی سلیمان از آسمودایی پرسید که منشاء قدرت تو چیست ؟ آسمودایی گفت : زنجیر را از من باز کن و انگشتریت را به من بده تا منشاء قدرت خود را به تو نشان دهم . چون سلیمان چنین کرد . دیو یک بال خود را به زمین گذاشت و بال دیگر خود را به آسمان بالا برد و سلیمان را به فاصله چهارصد فرسنگ پرتاب کرد … سلیمان سرگردان شد و مانند گدایان می گشت . همه جا می گفت : من پادشاه اورشلیم بوده ام . تا پیشِ یکی از افراد رسید . وی که این وضع را دید مشکوک شد و به بنیاهو پیغام داد که آیا سلیمان را ملاقات کرده است ؟ وی جواب داد که مدتی است . سلیمان او را به حضور نخواسته . به این ترتیب دانستند که آن گدا سلیمان است و انگشتری او را با اسم اعظم به وی باز دادند و وی به سلطنت رسید » ( اعلام قرآن ، ص 372 ) ]

بعد از آن عالَم بگیرد اسمِ تو / دو جهان ، محکومِ تو ، چون جسمِ تو

پس از آن نام تو جهانگیر شود یعنی همه عالم را پُر کند و هر دو جهان ، محکومِ فرمان تو شوند . همانطور که جسمت ، محکوم روح توست .

ور ز دستت دیو ، خاتم را بِبُرد / پادشاهی فوت شد ، بختت بِمُرد

اما اگر دیو انگشتری را از دستت برباید . پس سلطنت از دستت برود و اقبالت محو گردد . [ یعنی هرگاه دیو نَفس ، انگشتری قلبت را بدزدد . حکومت و فرمانروایی معنوی از دستت برود ]

بعد از آن یا حَسرتا شد یا عِباد / بر شما مختوم ، تا یَوم التَناد

ای بندگان هوی ، پس از آنکه حکومت و پادشاهی معنوی شما از میان رفت . آنگاه تا روز قیامت باید واحسرتا بگویید . [ مصراع اول اشارت است به آیه 56 از سوره زُمَر . « تا کسی نگوید : دریغا از آن سستی که نسبت به خدا کردم و از مسخره کنندگان بودم » و مصراع دوم اشارت است به آیه 32 از سوره مومن . « ای قوم ، من در باره شما از روزی که بهشتیان ، همگنان خود را و دوزخیان ، همتایان خود را ندا دهند . می ترسم » یَوم التَناد = یکی از اسامی روز رستاخیز است ]

ور تو ریوِ خویشتن را مُنکِری / از ترازو و آینه ، کی جان بَری ؟

اگر تو مکر و خدعه خود را انکار می کنی . پس از ترازو و آینه ، کی می توانی جانِ سالم بدر بری ؟ [ داستان بعدی در همین معنا آمده و بازگو کننده معیارها و مقیاس هایی است که بدان وسیله ، باطن آدمی برمَلا می شود ]