بیان آنکه علم را دو پر و گمان را یک پر است | شر ح و تفسیر

مرغِ یک پَر ، زود افتد سرنگون / باز بَر پَرّد دو گامی یا فزون

پرندۀ تک بال ، زود سرنگون می شود و بر زمین می افتد . دوباره پرواز می کند امّا دو گام و یا بیشتر می پرد و دوباره سقوط می کند .

اُفت و خیزان می رود مرغِ گُمان / با یکی پَر بر امیدِ آشیان

پرندۀ گُمانِ آدمی ، افتان و خیزان با یک بال پرواز می کند به امیدِ آنکه به آشیانش برسد . [ آدمی به امیدِ کشفِ حقیقت می رود و چون به گُمانِ خود تکیه دارد طعمۀ ددان و حرامیان راه می شود ]

چون ز ظن وارَست ، علمش رُو نمود / شد دو پَر آن مرغِ یک پَر ، پَر گشود

وقتی که از ظن و گُمان رهید ، و علم به او روی نمود . آن پرندۀ آسمانِ حقیقت دارای دو بال می شود پس بالِ دیگری می گشاید و به سوی آسمانِ حقیقت پرواز می کند . [ پس آدمی اگر در ظن فرو ماند به معرفتِ راستین راه نیابد ]

بعد از آن یَمشی سَویّاََ مستقیم / نَی عَلی وَجهِه مُکِبّاََ اَو سَقیم

پس از آنکه سالک از ظن و گمان خلاص شد ، به علمِ حقیقی می رسد و در نتیجه روحِ او دارای دو بال می شود و زان پس در طریقِ مستقیم حق ، با حالتِ اعتدال حرکت می کند . نه سرنگون می شود و نه ناقص و ناهنجار حرکت می کند . [ اقتباس از آیه 22 سورۀ مُلک « آیا کسی که رَوَد نگونسار بر رویِ خود به هدایت نزدیکتر است و یا کسی که راست قامت و به اعتدال بر راهِ راست ، گام سپرد ؟ » ]

با دو پَر ، بَر می پَرد چون جبرییل / بی گُمان و بی مگر ، بی قال و قیل

سالک پس از آنکه به علمِ حقیقی دست یازید ، همانند جبرییل با دو بال و عاری از گمان و تردید و حرف و سخن به پرواز درمی آید . [ دو پر = دو بال ، اشاره به علم و عمل ( شرح کبیر انقروی ، جزو اول ، دفتر سوم ، ص 563 ) و یا درک و یقین ( شرح مثنوی ولی محمد اکبرآبادی ، دفتر سوم ، ص 80 ) ]

گر همۀ عالَم بگویندش : تُوی / بر رهِ یزدان و ، دینِ مُستوی

این سالک به چنان استغنای روحی و علوّ طبعی می رسد که اگر فرضاََ همۀ جهانیان جمع شوند و او را تحسین کنند و به او بگویند : آفرین بر تو که در طریقِ حق گام می سپری و کسی پیدا نمی شود که مانندِ تو این راه را درنوردد .

او نگردد گرم تر از گفتشان / جانِ طاقِ او نگردد جُفتشان

او از شنیدن این همه تحسین ، گرم تر و چالاک تر نمی شود و روحِ یکتا و بی نظیر او هرگز با این تحسین کنندگان همسنخ و همراه نمی شود . یعنی هیچ تغییری در او پدید نمی آید .

ور همه گویند او را گمرهی / کوه پنداریّ و ، تو برگِ کهی

و اگر همۀ اهلِ عالَم جمع شوند و او را تقبیح کنند و بگویند : تو گمراهی ، و هر چند خود را کوه می پنداری ولی در واقع برگِ کاهی بیش نیستی .

او نیفتد در گُمان از طعنشان / او نگردد دردمند از ظَعنشان

آن سالک عالی مقام از نکوهشِ نکوهشگران دچارِ تردید نمی شود و عدمِ توجه آنان به او ، وی را دردمند نمی سازد . [ قسمتی از آیه 54 سورۀ مائده را تداعی می کند « … پیکار کنند در راهِ خشنودی خدا و نترسند از نکوهشِ نکوهشگران ، این است فضلِ خدای تعالی ، دهد هر که را که خواهد و خداست دانای وسعت بخش » مولانا در این بخش علم یقینی را به پرنده دو بال و گمان را به پرندۀ تک بال تشبیه کرده است و این تمثیل را با ذوقِ عارفانه و طبعِ شاعرانه خود بخوبی پرورده است . مضمونِ کُلّیِ ابیات موردِ بحث از منبعِ فیّاضِ قرآنِ کریم سرچشمه گرفته است . در آیه 28 سورۀ نجم می خوانیم « و بدان سخن ، دانشی ندارند . آنان تنها از گمان پیروی کنند و گمان هم در فهمِ حق و حقیقت هیچ سودی ندارد » ]

بلکه گر دریا و ، کوه آید به گفت / گویدش : با گمرهی گشتی تو جُفت

خلاصه کلام اینکه اگر دریا و کوه به سخن درآیند و به او بگویند : تو با گمراهان همدم و همراه شده ای .

هیچ یک ذره نیفتد در خیال / یا به طعنِ طاعنان رنجورحال

حتی به اندازه ذره ای دچارِ خیال و گمان نمی شود و همچنین از زخمِ زبان سرزنشگران پریشان حال نمی شود . [ مولانا در بخش بعد ، نقشِ مؤثرِ خیال را در تغییر احوال آدمی به شیوایی و بلاغتِ حیرت انگیزی بیان کرده است ]

شرح و تفسیر بخش قبل شرح و تفسیر بخش بعد