انکارِ اهلِ تن غذای روح و لرزیدن بر غذای خسیس | شرح و تفسیر

در میانِ چوب ، گوید کِرمِ چوب / مر که را باشد چنین حلوایِ خوب

برای مثال ، کرمی که در میانِ چوب زندگی می کند با زبان حال می گوید : چنین حلوای لذیذی نصیبِ چه کسی می شود ؟ [ حالِ آدمیانِ نَفس پَرست نیز همینطور است . آنها از مُردابِ دنیا می خورند و خیال می کنند که بهترین رِزق را یافته اند . بیت زیر نیز تمثیلِ آنان است . ]

کِرمِ سِرگین در میانِ آن حَدَث / در جهان نُقلی نداند جز خَبَث

مثال دیگر ، کرمی که درونِ مدفوع می لولد در جهان هیچ غذایی جز مدفوع نمی شناسد . [ حَدَث = سِرگین ، مدفوع / خَبث = پلیدی ، زنگاری که از طلای تقلبی پس از حرارت دادن می ماند / نُقل = در لغت نامه ها نُقل چنین معنی شده است : آنچه جهتِ تغییر ذائقه بر سرِ شراب خورند ( آنندراج ، ج 7 ، ص 4382 ) بدان مزۀ شراب نیز گویند . و معنی دیگر آن ، نوعی شیرینی است که در میانِ آن مغز بادام و مغز پسته می گذارند . منظور از نُقل در این بیت ، عشق الهی است . چنانکه در بیت 942 دفتر اوّل آمده است :

تا که شاخ افشان کند هر لحظه باد / بر سرِ خفته بریزد نُقل و زاد ]

مناجات

ای خدای بی نظیر ایثار کُن / گوش را چون حلقه دادی زین سخُن

ای خدایِ بی همتا حال که گوشِ ما را مطیع و شنوایِ سخنانِ والایت کرده ای . در حقِ ما احسانِ دیگری فرما .

گوشِ ما را گیر و بدآن مجلس کشان / کز رحیقت می خورند آن سَرخوشان

گوشِ ما را بگیر و بدان محفلی بکشان که سرمستان بادۀ حقیقت از شرابِ نابِ حقیقت می نوشند . [ رَحیق = بادۀ ناب ، شرابِ صاف و زلال / سَرخوشان = سرمستان ، جمع سرخوش ]

چون به ما بویی رسانیدی از این  / سَر مَبَند آن مَشک را ای رَبِّ دین

ای پروردگارِ دین از آنرو که به مشامِّ دلِ ما از این حقیقت بویی رساندی سرِ آن مَشک را مبند . [ به سببِ ذکر «بو» در مصراعِ اوّل بهتر است «مَشک» را در مصراعِ دوم «مُشک» بخوانیم . ]

از تو نوشند ، ار ذُکورند ار اِناث / بی دریغی در عطا یا مُستَغاث

ای فریادرسِ بندگان تو چنان بی دریغ می بخشی که همگان از خوانِ نعمتِ تو می خورند . چه نرینگان و چه مادینگان . ( ذکور = آنان که جنس مذکّر دارند اعم از مردان و پسران / اِناث = آنان که جنس مؤنث دارند چه زنان و چه دختران / مُستغاث = فریادرس ، فریاد رسنده ) [ مراد از «ذکور» و «اناث» عامه خلایق اند . یعنی همۀ موجودات از فیضِ الهی مُستفیض هستند . ]

ای دعا ناگفته از تو مُستَجاب / داده دل را هر دَمی صد فتحِ باب

ای معبود که بدونِ دعا و عرضِ حاجت همۀ خواسته ها را برمی آوری . و هر لحظه در دل ، صد گونه گشایش پدید می آوری . ( توضیح در شرح بیت 756 دفتر سوم ) [ مراد از « فتح باب » بسط و گشایشی است که حضرت حق به اقتضای اسمِ «فتّاح» در دل ها پدید می آورد . شاید غالب مردم متوجّه نباشند که این انفتاح از جانبِ حضرتِ حق است . ]

چند حرفی نقش کردی از رُقُوم / سنگ ها از عشقِ او شد همچو مُوم

برای مثال ، با قلمِ قدرت و حکمتِ خود حروفی چند نگاشتی که حتّی سنگ ها از عشقِ بدان مانندِ موم نرم شد . [ مراد از «حروف» با توجه به بیت بعدی ، اعضای زیبای رخساره است . و مراد از «سنگ ها» افرادِ سنگدل و قسیِّ القلب است . ]

منظور بیت : معبودا تو چنان زیبایی و جذابیّتی در برخی از چهره ها پدید می آوری که دلِ افرادِ خَشن و بی ذوق نیز از دیدنِ آن چهره ها نرم و منفعل می شود .

نونِ ابرو ، صادِ چشم و جیمِ گوش / بر نوشتی ، فتنۀ صد عقل و هوش

ابرویی که مانندِ حرف «ن» و چشمی که مانندِ «ص» و گوشی که مانندِ «ج» است . تو آن حروف را چنان نوشته ای که اندیشه ها و عقولِ بسیاری را شیفته و مفتونِ آن کرده است . [ حرف «ن» را اگر وارونه کنند شبیه ابرو می شود . و ابتدای حرف «ص» مانند چشم ، بیضوی است . و شباهتِ حرف «ج» به گوش نیز روشن است . شبستری گوید :

جهان جون زلف و خطّ و خال و ابروست / که هر چیزی به جای خویش نیکوست

قرآن کریم در برخی از آیات ، موجودات را به «کلمه» تعبیر کرده است . رجوع شود به آیه 109 سورۀ کهف ، و آیه 27 سورۀ لقمان . ]

ز آن حروفت ، شد خِرَد باریک ریس / نَسخ می کُن ای ادیبِ خوش نویس

ای ادیبِ خوشنویس آن حروف را محو کن زیرا عقلِ خردمندان از مشاهدۀ ظرافت و زیبایی آن حروفی که تو نوشته ای سرگشته و حیران شده است . ( باریک ریس = کسی که دقیق باشد ، در اینجا به معنی کسی که حیران و سرگشته شود / نَسخ = محو کردن ، باطل کردن ، نسخه برداری از روی کتاب ) [ می توان « باریک ریس » را استعاره از قدرتِ تفکر و اندیشۀ خردمندان دانست . یعنی خردمندان از نظارۀ این حروفِ زیبا به قدرت و حکمتِ کاتبِ آن پی می برند . ]

در خورِ هر فکر بسته بر عدم / دم به دم نقش خیالی خوش رقم

هر لحظه مطابقِ شأنِ هر اندیشه ای بر لوحِ خیال ، صورت های خیالی را بخوبی نقش می کند . [ فاعلِ فعلِ «بسته» ، حضرت حق است . مراد از «عدم» در اینجا نقیضِ وجود نیست . بلکه مراد از آن عالَمِ معنا و خیالِ مجرّد است که هستِ نیست نماست . مولانا در بیت 70 دفتر اوّل می فرماید :

نیست وَش باشد خیال اندر روان / تو جهانی بر خیالی بین روان ]

منظور بیت : خداوند طبقِ استعداد و لیاقتِ هر اندیشه ای صُوَرِ خیالیّه ای را بر لوحِ آن اندیشه نقش می کند . آنکه مفتونِ دِرهَم و دینار است . ذهن و ضمیرش همسنخِ آن امور است . و آنکه شیدایِ کمالات و معالی است . پیوسته ذهن و ضمیرش از همان سِنخ می شود .

گر در دلِ تو گُل گذرد ، گُل باشی / ور بلبلِ بی قرار ، بلبل باشی

حرف های طُرفه بر لوحِ خَیال / بر نوشته چشمِ عارِض خَدّ و خال

حروفِ شگفت انگیزِ چشم و صفحۀ صورت و گونه و خال را بر لوحِ خیال نقش می زنی . ( طُرفه = شگفت انگیز و بدیع / عارض = چهره ، صورت / خَدّ = رخسار ، گونه ) [ ظاهربینان مفتونِ ظاهرِ آن خطوط می شوند و از سِرِّ آن بازمی مانند . چنانکه آدمی را فقط همین حیاتِ ظاهر می دانند و جهان را در مظاهرِ آن خلاصه می کنند و بدین ترتیب نه از سِرِّ انسان واقف می شوند و نه از حقیقتِ عالَم و از از سرِّ اکبر . ]

بر عدم باشم ، نه بر موجود ، مست / ز آنکه معشوقِ عدم وافی تر است

من مست و شیدایِ عالَمِ معنا هستم نه عالَمِ ظاهر . زیرا معشوقِ معنوی وفادارتر است . [ همۀ زیبایی ها از عالَمِ معنا سرچشمه گرفته است . و زیبایی هایِ این جهانی منبعث از زیبایی آن جهان است . به اصطلاحِ اهلِ معرفت ، جمالِ این جهان ، مظهرِ اسمِ جمیل است . پس باید به اصل توجه کرد نه به فرع و سایه . این بیت می گوید : همۀ معشوق ها و معبودهای ظاهری ، آفل اند . مولانا در یوان شمس می فرماید :

تا کی کنار گیری معشوقِ مُرده را / جان را کنار گیر که او را کنار نیست ]

عقل را خط خوانِ آن اَشکال کرد / تا دهد تدبیرها را ز آن نَوَرد

خداوند عقل را به گونه ای آفریده که آن صُوَر و اَشکال را بخواند . یعنی در مظاهرِ جهانِ هستی اندیشه و تعمّق کند تا با ژرف نگری در آن ها ، تدابیر و اندیشه های خود را لایقِ شناختِ صانع کند . [ خَط خوان = خوانندۀ خَط / نَوَرد = در خور ، لایق ، پیچ و تاب ، شبیه ، نبرد ، نوردیدن ]

شرح و تفسیر بخش قبل شرح و تفسیر بخش بعد